مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٩ - پیدایش خط در حجاز

برای اینکه دوره ما قبل رسالت را رسیدگی کنیم لازم است درباره وضع عمومی عربستان در آن عصر از لحاظ خواندن و نوشتن بحث کنیم.

از تواریخ چنین استفاده میشود که مقارن ظهور اسلام، افرادی در آن محیط که خواندن و نوشتن میدانستهاند بسیار معدود بودهاند.

پیدایش خط در حجاز

بلاذری در آخر فتوح البلدان آغاز پیدایش خط را در میان اعراب حجاز چنین ذکر میکند:

«اوّلین بار سه نفر از قبیله «طی» (که در مجاورت شام بودند) خط (خطّ عربی) را وضع کردند و هجاء عربی را به هجاء سریانی قیاس کردند. بعد عدّهای از اهل انبار این خط را از آن سه نفر آموختند و اهل حیره از اهل انبار فرا گرفتند. بشر بن عبدالملک کندی برادر اکیدر بن عبدالملک کندی امیر دومة الجندل که نصرانی بود، در رفت و آمدهای خود به حیره خطّ عربی را از اهل حیره یاد گرفت. همین بشر برای کاری به مکه رفت و سفیان بن امیه (عموی ابو سفیان) و ابوقیس بن عبدمناف بن زهره او را دیدند که مینوشت؛ از او خواستند که نوشتن را به آنها تعلیم کند و او به آنها تعلیم کرد. بعد خود بشر با این دو نفر در یک سفر تجارتی به طائف رفتند؛ غیلان بن سلمه ثقفی در طائف خط نوشتن را از آنها آموخت. بعد بشر از آن دو نفر جدا شد و به دیار مصر رفت. عمرو بن زرارة که بعد به عمرو کاتب معروف شد نوشتن را از او آموخت. سپس بشر به شام رفت و در آنجا عدّه زیادی از او فرا گرفتند.»

ابن النّدیم در الفهرست، فنّ اول از مقاله اولی، به قسمتی از گفتههای بلاذری اشاره میکند [١]. ابن النّدیم از ابن عباس روایت میکند که اوّل کسی که خطّ عربی نوشت سه نفر از مردان قبیله بولان بودند که قبیلهای است در انبار، و اهل حیره از مردم انبار فرا گرفتند.

ابن خلدون نیز در مقدّمه خویش فصل «فی انّ الخطّ و الکتابة من عداد الصنائع