ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٣ - مراحل سه گانه علم با نظر به شرايط ذهنى

اين مرحله از شناختها بدينقرار است : الف - با نظر به ملاحظات فوق ، قطع و يقينهائى كه ذهن آدمى را اشغال مى نمايند مانند تأثراتى هستند كه بوجود مى آيند و از بين مى روند ، بدون اين كه تضاد و تناقض ميان آنها قابل اهميت بوده و انسان را بخود جلب نمايد . و اين يك جريان بىعلت نيست ، بلكه بدانجهت است كه در اين دوران هنوز قدرت تعميم و تجريد و حذف و انتخاب در مغز آدمى كاملا به فعليت نرسيده و احساسات و حمله و گريز او در برابر جريانات علم طبيعت و همنوعان خود ، تعديل نيافته است .
ب - سرعت تصميمگيرى و اقدام به عمل كه از نتايج قطع و يقين است ، لذا اگر تعليمات جبرى و مقررات و آداب و رسوم اجتماعى نباشد ، اقدامها و عملهاى متضاد و متناقض اين مرحله از عمر آدميان ، زندگى اجتماعى را مى تواند مختل بسازد .
ج - بىپروائى در بارهء دانسته‌هاى گسيخته كه همراه با قدرت جوانى است ، اغلب جنبهء تخريبى دارد ، نه مثبت و سازندگى كه احتياج به درك قوانين و اصول زيربنائى و روبنائى و دگرگونيهاى موقت و پايدار و قدرت تعميم و تجريد همراه با شكيبائىهاى عقلانى دارد .
٢ - مرحلهء متوسط - اگر سير آدمى از مرحلهء يكم با مانعى روبرو نشود و علاقه به واقعيابى به تحريكات خود ادامه بدهد و محيط و جامعه مناسب پرورش ذهن بوده باشد ، انكشاف ابعادى ديگر از واقعيات از يك طرف و روشن شدن تضاد و تناقض در برداشت از واقعيتها از طرف ديگر موجب جريان سيلى از شك و ترديدها در ذهن آدمى مى گردد . اين شك و ترديدها بحسب شرايط ذهنى و عوامل خارج از ذهن ، نتايج گوناگونى را بوجود مى آورد . بعنوان مثال : اين شك و ترديدها براى كسانى كه ضعف شخصيت در ارتباط با واقعيات دارند ، ممكن است موجب ركود و افسردگى نشاط فعاليتهاى ذهنى بوده باشد . در