ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٦ - آيا شناخت ، امكانپذير است

حواس طبيعى از ناحيهء عوامل درونى توجيه ميشوند
حواس طبيعى از ناحيهء عوامل درونى توجيه ميشوند قطعى است كه انسان در حالات طبيعى و معتدل در همهء حركات و شئون زندگيش ، در مجراى هدفها و وسايل گام برميدارد . قرار گرفتن در اين مجرا كه توجه به هدف و انتخاب وسيله را حتمى و ضرورى مى سازد ، ايجاب ميكند كه او حواس خود را بحال خود رها نكند و چشم را به آنچه كه بايد ببيند توجيه نمايد و گوش را به آن صدا كه بايد بشنود ، توجيه كند . خود همين توجيهات هدفدار باعث مى شود كه پديده هائى را كه بوسيلهء حواس به درون منتقل ميشوند ، با محتويات و خواسته‌ها و اهداف خاصى كه در درون او وجود دارند ، مربوط بسازد و نتيجه گيرى نمايد . برقرار كردن اين گونه ارتباط انتخابى نيز يكى از دلايل روشن براى اثبات تأثير و بهره بردارىهاى متنوع و متضاد از عوامل برونى است .
نوع دوم - وسايل و ابزار مصنوعى شناخت .

نوع دوم - وسايل و ابزار مصنوعى شناخت .
بشر براى توسعهء ارتباطات معرفتى خود با جهان هستى ، به ساختن وسايل و ابزار دقيقتر و عالىتر اقدام نموده و بموفقيتهاى بسيار چشمگير نائل شده است . ميكرسكپ و تلسكپ و ديگر وسايل بسيار ظريف و عالى را تعبيه نموده ، حتى موجودات و پديده هائى را كه مثلا با چشم طبيعى ديده نمى شوند ، مى بيند .
اين وسائل و ابزار از آن جهت كه نمودها و روابط بيشترى را از جهان هستى براى ما قابل درك مى سازد ، نه تنها براى ما مهم است ، بلكه امروز با نظر به باز شدن ابعاد انسانى و سطوح طبيعت ، از اهميت حياتى برخوردار ميباشد .
ولى آنچه كه در بارهء اين وسائل و ابزار مربوط به مسئلهء شناخت است ، اينست كه اين ابزار بهر درجه از عظمت و دقت هم كه برسند ، بهيچ وجه نمى توانند دخالت حواس و شرايط درونى خاص ما را بكلى حذف نموده ذهن ما را بشكل يك آيينهء محض در آورند كه واقعيتها را آن چنانكه هستند در درون ما