ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٥ - آرزوهاى ما چونان قشر باريكى از نفت است كه روى آب شعله ور باشد

را تا حدى ناتوان مى بيند و سه عامل است كه موجبات ترس او را فراهم مى آورد : يكى طبيعت است كه بوسيلهء صاعقه به او ضربه مى زند يا بوسيلهء زلزله او را در كام خود فرو مى برد . ديگر از عوامل ترس ، عامل خود انسانست كه مى تواند همنوعان خود را بوسيلهء جنگ تلف كند . عامل سوم كه ارتباط زيادى با مذهب دارد ، شهوات شديد او هستند كه مى توانند به انسان صدماتى وارد كنند و آنها در لحظات آرامش زندگى از آنچه از دست داده‌اند ، پشيمان ميشوند و مذهب موجب مى شود كه تعديلى در ترس و وحشت آنها به عمل آيد » [١] پاسخ اين مطالب كه راسل ابراز مى دارد در كتاب « توضيح و بررسى مصاحبهء برتراندراسل - وايت » داده شده است . با اين حال مسائلى را در اين مبحث مطرح و جملاتى را از همان كتاب نقل مى كنيم : آقاى راسل در پديدهء مذهب نتوانسته است ، يا بجهت حساسيتى كه به مذهب دارد ، نخواسته است ، علت و فايده را از يكديگر تفكيك كند . همهء آنچه را كه در بالا بعنوان علت و انگيزهء گرايش به مذهب ذكر كرده است ، فايدهء مذهب است ، نه علت و انگيزهء آن . بدين معنى كه انسان معتقد به مذهب مى تواند ناملائمات و شكنجه‌هاى زندگى را كه بدون اختيار به او هجوم مى آورند ، به مشيت الهى كه در نظم جهان هستى جلوه گر است ، نسبت داده و آنها را تحمل نمايد ، ولى علت و انگيزهء گرايش به مذهب مسائل ديگرى است ، از قبيل : ١ - احساس عظمت در دستگاه هستى و اين كه اين دستگاه بزرگ نمى تواند خود بخود بوجود بيايد و هيچ تفسير و توجيهى را جز وابستگى به موجود برين نمى پذيرد .
٢ - احساس تكليف خود شگفتانگيزترين احساسى است كه نمى تواند به طبيعت سودجوى آدمى مستند باشد ، در صورتى كه همهء رشديافتگان « حيات معقول »

[١] توضيح و بررسى مصاحبهء برتراندراسل - وايت ص ١٥٧ و ١٥٨