تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

نوع چهارم

نوع پنجم

اجتماع درون گرايى و جهان يابى و برون نگرى در افراد فراوان

تصديق كردن استر جواب اشتر را و اقرار آوردن به فضل او بر خود و ازو استعانت خواستن و بدو پناه گرفتن به صدق و نواختن شتر او را و راه نمودن و يارى دادن پدرانه و شاهانه

تفسير ابيات

لابه كردن قبطى سبطى را كه يك سبو به نيت خويش از نيل پر كن و بر لب من نه تا من بخورم به حق دوستى و برادرى سبويى كه شما سبطيان بهر خود پر مى كنيد از نيل آب صافى است و سبو كه ما قبطان پر مى كنيم خون صاف است

تفسير ابيات

در خواست قبطى دعاى خير و هدايت از سبطى و دعا كردن سبطى قبطى را به خير و مستجاب شدن دعا از اكرم الاكرمين

حكايت آن زن پليد كار كه شوهر را گفت آن خيالات از سر امرود بن مى نمايد تو را كه چنين نمايد چشم را از سر امرود بن ، از درخت فرود آ تا آن خيالات برود و اگر كسى گويد كه آنچه آن مرد مى ديد خيال نبود جواب آن است كه اين مثال است نه مثل در مثال همين قدر بس بود كه اگر بر سر امرودبن نرفتى هرگز آنها نديدى خواه خيال خواه حقيقت و همين كافى است

هر اندازه كه رشد روانى يك فرد بيشتر است ، از ظواهر سخنان و رويدادها عبور كرده بيشتر به حقيقت سخن و رويداد آشنا مى شود ، يكى از نتايج بسيار مهم اين نفوذ عقلى كشف واقعيات جدى از شوخىها است

تفسير ابيات

باقى قصهء موسى عليه السلام

اين كالبد مادى و مقتضياتش را كه از مجراى طبيعت گرفتهايد و لو براى يك بار هم كه شده است بر زمين بياندازيد و آن را بشناسيد و سپس بر داريد

تفسير ابيات

سخت شدن كار بر قبطيان و شفاعت كردن فرعون

تفسير ابيات

دعا كردن موسى عليه السلام و سبز شدن كشت

تفسير ابيات

اطوار و منازل خلقت آدمى از ابتدا

اى تبهكار ، اى قاتل جان خود ، هيچ مى دانى كه قصاص قتل خود ، روزى به سراغت خواهد آمد

تفسير ابيات

در بيان آنكه خلق دوزخ گرسنگانند و نالانند و از حق خواهان كه روزىهاى ما را فربه گردان و زود زاد به ما برسان كه ما را صبر نماند

بحث و انديشه و گفت گو در ذات خداوندى جز دورى از او و گم راهى نتيجهء ديگرى در بر ندارد

تفسير ابيات

رفتن ذو القرنين به كوه قاف و درخواست كردن كه اى كوه قاف از عظمت صفت حق تعالى ما را بگو و گفتن كوه قاف كه صفت عظمت حق به تقرير درنيايد كه پيش آن ادراكها فنا شود و لابه كردن ذو القرنين كه از صنايعش كه در خاطر دارى و بر تو گفتن آن آسانتر بود بگو

باز التماس كردن ذو القرنين از كوه قاف تا بيان صنعى از صنايع حق تعالى كند

تفسير ابيات

تفاعلات عناصر مادى بدن را به وجود مى آورد ، عناصر و اجزاى بدن در حال تفاعل مانند اصطكاك سنگ و آهن شرارهء غرايز و مشاعر را به وجود مى آورد آن گاه همين شراره بر بدن مسلط مى گردد اما شعلهء ديگرى در وجود انسانى است كه بر برج آتشهاى طبيعى مسلط مى شود

اگر شما به ظاهر عناصر طبيعى بدن بنگريد مانند دو قطعه سنگ و آهن هستند كه با يك سندان و آهن ديگر مى شكنند و متلاشى مى شوند ، اما صفت درونى و محصول شگفت انگيز آن عناصر طبيعى بدن نيرومندتر از كوه آهن و افزونتر از آن است ، اين يك معناى بزرگى از ايده آليستى است كه رئاليستى را در بر مى گيرد

داد از دست نيم دانش اندوزان كه بزرگترين جنايت را بر فرهنگ بشرى وارد مى سازند

تفسير ابيات

دفتر پنجم

ديباچهء دفتر پنجم

لو ظهرت الحقائق بطلت الشرايع آيا شريعت و طريقت و حقيقت با يكديگر متفاوتند ؟

شريعت و طريقت از ديدگاه قرآن

حقيقتى كه انسان را از شريعت و طريقت بىنياز مى كند چيست ؟

تفسير آيه كريمه فخذ اربعة من الطير فصرهن اليك الخ

با تعديل قواى حيوانى روان خود را از آلوده نمودن نيك و بدها نجات بدهيم

تفسير ابيات

در سبب ورود اين حديث كه الكافر يأكل فى سبعة امعاء و المؤمن يأكل فى معا واحد

جنگ را چه كسانى راه مى اندازد ؟

تفسير ابيات

درِ حجره گشادن مصطفى صلى الله عليه و آله بر مهمان و خود را پنهان كردن تا خجل نشود

در سبب رجوع كردن آن كافر به خانه مصطفى صلى الله عليه و آله در آن ساعت كه مصطفى بالين ملوث او را به دست خود مى شست و خجل شدن او و جامه چاك كردن و نوحهء او بر خود و بر حال خود

توضيحى در بارهء آيه انما يريد الله ليذهب ( آيهء تطهير )

تفسير ابيات

نواختن مصطفى صلى الله عليه و آله مهمان را و مسلمان شدن و تسكين دادن او را از اضطراب و ندامت

تفسير ابيات

پاك كردن آب همهء پليدىها را و باز پاك كردن خداى تعالى آب را از پليدى ، لاجرم قدوس آمد حق تعالى

آيا بندگان خداوند در تقرب به خدا به واسطه نيازمنداند ؟

تفسير ابيات

در بيان آن كه نور ، خود را از اندرون شخص منور ظاهر كند بر خلقان بىفعل و قول عارف افزون از آن كه به قول و فعل او ظاهر شود چنانكه آفتاب كه بلند شود بانگ خروس و اعلام مؤذّن حاجت نيايد بىآنكه قولى و فعلى بيان كند گواهى دهد بر نور او

آن زندگى كه بنيانش بر تناقض است ، كدامين فلسفه و هدف را از آن توقع داريد ؟

تفسير ابيات

عرضه كردن مصطفى صلى الله عليه و آله شهادت را بر آن مهمان خويش

تفسير ابيات

بيان آن كه نور كه غذاى جان است غذاى جسم اوليا مى شود تا آن كه جسم يار شود جان را كه اسلم شيطانى على يدى

مادامى كه عشق به معشوق ديگرى در شما به وجود نيايد دست از عشق به معشوق نخستين نخواهيد برداشت

تفسير ابيات

مناجات

تفسير ابيات

تمثل لوح محفوظ و ادراك عقل هر كسى از آن كه امر و قسمت و مقدر هر روزهء وى است هم چون ادراك جبرئيل عليه السلام هر روز از لوح محفوظ

علت اساسى اختلاف تخيلات و تداعى معانىها و انديشه ها چيست ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

سبب آنكه فرجى را فرجى نام نهادند از اول

فى المناجاة

تفسير ابيات

صفت طاوس و طمع او و سبب كشتن ابراهيم خليل عليه السلام او را

تفسير ابيات

در بيان آن كه لطف حق را همه كس داند و قهر حق را همه كس داند و همه از قهر گريزانند و به لطف حق در آويزان اما حق تعالى قهر ما را در لطف پنهان كرد و لطفها را در قهر پنهان كرد ، نعل باژگونه و تلبيس و مكر اللَّه بود تا اهل تمييز و ينظر بنور اللَّه از حالى بينان و ظاهر بينان جدا شوند كه ليبلونكم ايكم احسن عملا

صحنهء هستى جايگاه حقايق ضد نماى حقايق ماوراى طبيعت است

تفسير ابيات

تفاوت عقول در اصل فطرت خلاف معتزله كه ايشان گويند در اصل عقول جزوى برابرند اين افزونى و تفاوت از تعلم است و رياضت و تجربه

حكايت آن اعرابى كه سگ او از گرسنگى مى مرد و انبان او پر از نان و بر سگ نوحه مى كرد و شعر مى گفت و مى گريست و بر سر و رو مى زد و دريغش مى آمد لقمهء از انبان به سگ دادن

تفسير ابيات

در بيان آنكه هيچ چشم بد آدمى را چنان زيان ندارد كه چشم پسند خويش مگر كه چشم او مبدل شده باشد به نور حق كه بىيسمع و بىيبصر و از خويشتن بىخويش شده باشد در معنى آيه كريمه و ان يكاد الذين كفروا الخ

آيا موضوع چشم زدن صحت دارد ؟

انسان مقام پرست كامى به پهناى جهان هستى دارد و شعلهاى خاموش نشدنى كه اگر همه ى عالم هستى را در شعله هاى خود بكشد و چيز ديگرى باقى نماند ، خود را مى سوزاند

تفسير ابيات

قصه آن حكيم كه ديد طاوسى را كه پر زيباى خود را مى كند به منقار و مى انداخت و تن خود را كل و زشت مى كرد از تعجب پرسيد كه دريغت نمى آيد ؟ گفت مى آيد ، اما پيش من جان از پر عزيزتر است و اين عدوى جان من است

در بيان آن كه صفا و سادگى نفس مطمئنه از فكرتها مشوش مى شود چنان كه بر روى آئينه چيزى نويسى يا نقش كنى اگر پاك كنى داغى بماند و نقصانى

آيا دقت كارىها و باريك بينى علمى و جهان بينىها را رها كنيم و به اصلاح حال خويشتن بپردازيم ؟

تفسير ابيات

شما به مبارزه با قانون طبيعت دعوت نشدهايد ، انكار آن چه كه موجود است مبارزه با قانون طبيعت است كه جلوه گاه مشيت الهى است بلكه تكليف انسانى الهى شما تعديل موجوديت خود با مقتضيات طبيعت است كه نتيجه اش بارور شدن شخصيت انسانى شما است

تفسير ابيات

در بيان آن كه ثواب عمل عاشق از حق هم حق است

تفسير ابيات

در بيان آن كه عقل و روح در آب و گل محبوساند هم چو هاروت و ماروت در چاه بابل

تفسير ابيات

تفسير ابيات

بيان آن كه هنرها و زيركىها و مال دنيا همچون پرهاى طاووس عدوّ جان است

قدرت و اختيار براى آن فرد و طبقه و جامعه شايسته است كه بتواند مالك خويشتن بوده باشد

خود و خود خواهى

تفسير ابيات

در صفت آن بىخودان كه از شرّ خود و هنر خود ايمن شدهاند كه فانى اند در بقاى حق هم چون ستارگان كه فانى اند روز در آفتاب و فانى را خوف آفت و خطر نباشد

تفسير ابيات

در بيان آن كه ما سوى الله هر چيزى همه آكل و مأكول است هم چون آن مرغى كه قصد صيد ملخ مى كرد و به صيد ملخ مشغول مى بود و غافل بود از باز گرسنه كه از قفاى او قصد صيد او داشت اكنون اى آدمى صياد آكل ، از صياد و آكل خود ايمن مباش اگر چه نمى بينيش به نظر دليل عبرتش مى بين تا چشم سر باز شدن

اصل آكل و ماكول منحصر به جسمانيات عينى طبيعت نيست ، بلكه خيالات و انديشه ها هم يكديگر را مى خورند

تفسير ابيات

در هيچ مورد قيافهء موجود درك كننده پليدتر از آن نيست كه به انحراف و غلط خود آگاه شود و با اين حال انحراف و غلط را بروى خود نياورد و به كجرويش ادامه بدهد

تفسير ابيات

مناجات

براى يك بار هم كه امكان داشته باشد ، بگذاريد ديدهء دل از افق بالاترى به هستى خويش و جريان هستى بنگرد و واقعيت تركيب و تجزيه و فنا و بقاء را دريابد

به همين جهت است كه متدولوژى ( شناخت روشهاى علوم ) نتوانست افكار بشرى را از فلسفه و جهان بينى كلى بىنياز كند

در گذرگاه كمال از فناى موقعيت اول دل خوش باش ، زيرا تا از فناها نگذرى به بقا نخواهى رسيد

تفسير ابيات

اوصاف عالى بشرى مانند اجزاى موجوديت آنان است

تفسير ابيات

يكى از تلخترين شكنجه زندگانى زجر و شكنجهاى است كه بر رادمردان از دمسازى با ناكسان و ناجوانمردان وارد مى گردد

تفسير ابيات

حكايت محمد خوارزمشاه كه شهر سبزوار را به جنگ بگرفت امان جان خواستند گفت آنگه امان دهم كه ازين شهر پيش من به هديه ابو بكر نامى بياوريد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

بيان آن كه كشتن ابراهيم عليه السلام خروس را و مذمت او اشارت به قمع او قهر كدام صفت بود از صفات مذمومات مهلكات در باطن مريد

تفسير ابيات

كودكى و جوانى و ميانسالى بهار و طراوتى است در زندگى ، اما آن كهن سالى كه در آن قواى مادى و مغزى و روانى آدمى به پستى مى رود و سپس به مشتى خاك تبديل مى گردد ، چه معنا مى دهد ؟ ؟

تفسير ابيات

تفسير آيهء « الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات فلهم اجر غير ممنون »

تفسير ابيات

در مثال عالم نيست هست نما و عالم هست نيست نماى

تفسير ابيات

در بيان معنى حديث شريف « لا بد من قرين يدفن معك و هو حى و تدفن معه و أنت ميت ، إن كان كريماً أكرمك و إن لئيماً أسلمك و ذلك القرين عملك فأصلحه ما استطعت » صدق رسول الله صلى الله عليه و آله

آن جا كه سؤال پردهء تاريكى روى حقيقت مى كشد

تفسير ابيات

در بيان معنى حديث شريف « من جعل الهموم هماً واحداً كفاه الله سائر همومه من تفرقت به الهموم لا يبالي في أى واد منها هلك »

نگذاريد هوش و ساير نيروهاى خدا دادى مغز و روان شما پخش و پراكنده و بىهوده مستهلك شود

تفسير ابيات

شما انسانها مانند آن مورچهء ناتوان در ميان توپ نيستيد كه هر چه بدويد و بالا و پائين برويد نتوانيد از آن توپ رخنهاى به خارج پيدا كنيد و توپ و پايى را كه به آن مى خورد و آن را مى غلطاند نشناسيد شما با دويدن و تقلا در صحنه ى هستى ، قطعاتى از فلز درونى خويشتن را در كورهء شعله ور اعماق جانتان كليد ساخته ، قفلهاى سخت و محكمى را كه به درهاى پولادين جهان زده شده است باز خواهيد كرد

تفسير ابيات

قصهء آن شخص كه دعوى پيمبرى مى كرد ، گفتندش چه خوردهاى كه گيج شدهاى ؟ گفت اگر يافتمى كه خورد ، مى نه گيج شد مى و نه ياوه گفتمى كه هر سخن نيك كه با غير اهلش گويند ياوه گفته باشند اگر چه بر آن ياوه گفتن مأمور باشند

تفسير ابيات

1 - حواس آدمى بر دو نوع است - نوع مخصوص به دريافت نمودهاى جهان طبيعت ، نوع مخصوص به دريافت حقايق ما فوق طبيعت مانند عقل جزئى و عقل كلى

2 - اگر حقيقت حواس ظاهرى و امكانات و ارزش آنها را بفهميد گام بسيار مؤثرى در راه وصول به حقايق برداشتهايد

2 - حواس طبيعى زاييده شدهء ماده و قوانين آن است

3 - حواس ظاهرى با كميتها و كيفيتهاى طبيعت سر و كار دارد و بس

4 - حواس ظاهرى مانند عقل نظرى است كه به منزله مدير عامل داخلى آنها است ، تنها با آثار و رابطه عليت سر و كار دارند

5 - آيا حواس طبيعى در فعاليت براى واقع يابى متهماند ؟

6 - آيا بشر مى تواند خود را از زنجير محدود كنندهء حواس طبيعى نجات بدهد ؟

7 - تكامل غير مستقيم حواس طبيعى

8 - اتحاد حواس چيست ؟ و دگرگونى تكاملى يا غير تكاملى در حواس چگونه شروع مى شود ؟

9 - عظمت انسانى به حواس ظاهريش نيست ، بلكه به جهت حس والاترى است كه انسان به وسيلهء آن از حيوانات بالاتر قرار گرفته است

10 - ممكن است كه انسان در عقل نظرى و حواس طبيعى به كمال رسيده باشد ولى دريافتهاى روحى او كه از حس والا سرچشمه مى گيرد ، ناقص بوده باشد

11 - چنانكه براى فعاليت حس بصرى وجود نور لازم است ، هم چنين براى فعاليت حواس والا نور والايى مورد احتياج است

12 - نديدن نور غيبى را دليل نيستى آن ندانيد ، زيرا نور يا نيروى ديدن خود چشم را هم به طور محسوس نمى بينيم

13 - با همين حواس در دريافت حقايق كوشا باشيد ، زيرا در روز رستاخيز از نعمت حواس طبيعى مسئول قرار خواهيم گرفت

تفسير ابيات

سبب عداوت عام و بىگانه زيستن ايشان با اوليا كه به حقشان مى خوانند و به آب حيات ابدى مى كشانند

مقايسه و بيان اجمالى تفاوت ميان تعهد و مكلف بودن در تعهدات معمولى و تعهد الهى

مرحلهء سوم - آغاز به وجود آمدن دولتها

مرحلهء چهارم - دولتها مى توانند شئون حقوقى را تنظيم نموده و پديده هاى مربوط به مسئوليتها را از همديگر تفكيك نمايند

ملاك انسانيت با احساس و انجام تعهدى است كه در درون خود ، با خدا در مى يابد

انسانيت - تعهد

ارزش انسان تعهد الهى

طبيعت اولى آدمى انعطاف به سود جويى و تعهد ضد انعطاف است

اساسىترين عامل شكست خوردن انسانيت در دوران ما به شوخى گرفتن و بىاعتنايى به موضوع تعهد است

تفسير ابيات

در بيان آن كه مرد بد كار چون متمكن در بد كارى شود و اثر دولت نيكو كاران ببيند شيطان شود و مانع خير گردد از حسد ، هم چون شيطان خرمن سوخته همه را خرمن سوخته خواهد « أ رأيت الذى ينهى عبداً اذا صلى »

تفسير ابيات

مناجات

اگر اندكى در مجموع هويت اين معشوقهاى ظاهرى بيانديشيد ، خواهيد ديد واحدهايى در مجموع هويت اين معشوقها وجود دارد كه هر يك از آنها مى تواند عشق آن پديدهء ايده آل انسانى را رسوا بسازد

تفسير ابيات

سؤال كردن شاه از مدعى پيغمبرى كه چه وحى به تو آمده

حكايت آن عاشق كه با معشوق خدمتها و وفاهاى خود را مى شمرد و شبهاى دراز تتجافى جنوبهم عن المضاجع را و بىنوايى و جگر تشنگى روزهاى دراز را شرح مى داد و مى گفت كه من جز اين خدمت ندانم اگر خدمت ديگر هست مرا ارشاد كن كه هر چه فرمايى منقادم اگر در آتش رفتن است چون خليل عليه السلام و اگر در دهان نهنگ دريا فتادن است چون يونس عليه السلام و اگر هفتاد بار كشته شدن است چون جرجيس عليه السلام و اگر از گريه نابينا شدن است چون يعقوب عليه السلام و وفا و جان بازى انبيا عليه السلام را شمار نيست و جواب گفتن معشوق او را

آتشى در درون آدمى شعله ور مى گردد و نمى داند كه ماهيت آن آتش چيست ، تنها دود و شعله و خاكستر شدن تدريجى خود را درك مى كند

تفسير ابيات

يكى از عالمى پرسيد كه كه اگر كسى در نماز بگريد به آواز و آه كند و نوحه كند نمازش باطل شود ؟ جواب گفت نام آن آب ديده است تا آن گرينده چه ديده است اگر شوق خدا يافته يا از پشيمانى گناه گريد نمازش تباه نشود بلكه كمال يابد كه « لا صلاة الا بحضور القلب » و اگر از رنجورى تن يا فراق فرزند گريد نمازش تباه شود كه اصل نماز ترك تن است و ترك فرزند ابراهيموار كه فرزند را قربان مى كرد از بهر تكميل نماز و تن را به آتش نمرود مى سپرد و امر آمد مصطفى صلى الله عليه و آله را بدين خصال كه « فاتبع ملة ابراهيم لقد كانت لكم اسوة حسسنة فى ابراهيم »

تفسير ابيات

مريدى در آمد به خدمت شيخ ( و از اين شيخ پير در سن نمى خواهم بلكه پير عقل و معرفت اگر چه عيسى است در گهواره و يحيى است در مكتب كودكان ) و مريد شيخ را گريان ديد او نيز به موافقت بگريست چون فارغ شد و بدر آمد ، مريدى ديگر كه از حال شيخ واقفتر بود ، از سر غيرت در عقب او تيز برون آمد ، گفتش اى برادر من تو را گفته باشم الله الله تا نينديشى و نگويى كه شيخ مى گريست و من نيز گريستم كه سى سال رياضت بىريا بايد كرد و از عقبات و درياهاى پر نهنگ و كوه هاى بلند پر شير و پلنگ مى بايد گذشت تا بدان گريهء شيخ رسى يا نرسى اگر رسى شكر زويت لى الارض گويى بسيار

بقيه حال مريد مقلد در گريه

تفسير ابيات

داستان آن كنيزك كه با خر خاتون شهوت مى راند و او را چون بز و خروس آموخته بود شهوت راندن آدميانه ، و كدويى در قضيب خر مى كرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف يافت لكن دقيقهء كدو را نديد كنيزك را به بهانهاى به راه كرد جايى دور و با خر جمع شد بىكدو و به فضيحت هلاك شد ، كنيزك بىگاه باز آمد و نوحه كرد كه اى جانم و اى چشم روشنم كير ديدى كدو نديدى ذكر ديدى آن دگر نديدى ، كل ناقص ملعون يعنى كل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر مرحومند نه ملعون ، بر خوان ليس على الاعمى حرج ، نفى حرج و نفى لعنت و نفى عتاب و غضب كرد

تفسير ابيات

صاحب دلى در چله به خواب سگى ديد حامله در شكمش آن سگ بچگان بانگ مى كردند ، در تعجب ماند كه حكمت بانگ سگ پاسبانى است ، بانگ اندرون شكم مادر پاسبانى نيست و نيز بانگ به جهت يارى خواستن و شير خواستن باشد و غيره و اين جا هيچ از اين فايده ها نيست چون به خويش آمد و با حضرت مناجات كرد « و ما يعلم تأويله الا الله » جواب آمد كه آن صورت حالت قومى است از حجاب بيرون نيامده و چشم و دل باز نشده دعوى بصيرت كنند و مقالات گويند از آن نه ايشان را قوتى و يارى رسد و نه مستمعان را هدايتى و رشدى

مقصود از راسخون در علم چه كسانى هستند كه متشابهات را وسيلهء اغراض خود قرار نمى دهند ؟

تفسير ابيات

قصه اهل ضروان و حسد ايشان بر درويشان كه پدر ما از سليمى اغلب دخل باغ را به مسكينان مى داد از انگور و مويز و حلوا و پالوده و دوشاب و دانه و آرد و نان همه عشر دادى لاجرم خداى تعالى در باغ و كشت او بركتى نهاد كه همه محتاج او بودند و او محتاج كس نبود فرزندان خرج و عشر مى ديدند و بركت نه ، همچون آن زن كه خر ديد و كدو نديد

در بيان آن كه عطاى حق و قدرت او موقوف بر قابليت نيست هم چون داد خلقان كه آن را قابليت بايد زيرا كه عطاى حق قديم است و قابليت حادث ، عطا صفت حق است و قابليت صفت مخلوق و قديم موقوف حادث نباشد و اگر نه حدوث محال باشد

تفسير ابيات

در ابتداى خلقت جسم آدم عليه السلام كه جبرئيل عليه السلام را اشارت كرد كه برو از زمين مشتى خاك برگير و به روايتى از هر نواحى مشت مشت برگير

آيا تبديل خاك به آدم كار مستقيم خدا بوده است ؟

تفسير ابيات

فرمان آمدن به ميكائيل كه از روى زمين قبضهء خاك بردار جهت تركيب و ترتيب جسم مبارك ابو البشر خليفة الحق مسجود الملك و معلمهم آدم عليه السلام

تفسير ابيات

فرستادن اسرافيل را عليه السلام به خاك كه حفنهاى برگير از خاك بهر تركيب جسم آدم عليه السلام

تفسير ابيات

فرمان آمدن به عزراييل برداشتن خاك و تضرع كردن و ناشنودن و برداشتن عزراييل با اذن اللَّه تعالى

نغمهء جان ، نداى وجدان ، قطب نماى روح ، بانگ درونى مانند علامتهايى هستند كه براى وصول به مقصد در امتداد گذرگاه بشرى به سوى ايده آل اعلا نصب شدهاند ، و آخرين منزلگه آدمى نيستند

تفسير ابيات

در بيان آن كه مخلوقى كه تو را از او ظلمى رسد به حقيقت او همچون آلتى است ، عارف بود كه به حق رجوع كند نه به آلت رجوع كند و اگر به آلت رجوع كند به ظاهر نه از جهل كند بلكه براى مصلحتى ، چنانكه بايزيد قدس سره گفت چندين سال است كه من با مخلوق سخن نگفتهام و از مخلوق سخن نشنيدهام ، ليكن خلق چنين پندارند كه با ايشان سخن مى گويم و از ايشان مى شنوم زيرا ايشان مخاطب اكبر را نمى بينند كه ايشان چون صدايند او را نسبت به حال من ، التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانكه مثل است معروف « قال الجدار للوتد لم تشقنى قال الوتد انظر الى من يدقنى »

آيا قدرت مطلقهء خداوندى و تصرف استمرارى او در كائنات ، انسانها را مانند آلت ناخود آگاه و بىاختيار گردانيده است ؟

تفسير ابيات

جواب آمدن كه آن كه نظر او بر اسباب و مرض و زخم تيغ نيايد ، بر كار تو عزراييل هم نيايد كه تو هم سببى اگر چه مخفىترى از آن سببها و بود كه بر آن رنجور مخفى نباشد كه « و هو اقرب اليه منكم و لكن لا تبصرون »

تفسير ابيات

فيما يرجى من رحمة الله تعالى معطى النعم قبل استحقاقها و هو الذى ينزل الغيث من بعد ما قنطوا و رب بعد يورث قرباً و رب معصية ميمونة و رب سعادة يأتى من حيث يرجى النقم ليعلم ان الله يبدل سيئاتهم حسنات

بحثى در معاد جسمانى

آن چه كه به نيستى خزيد ، ديگر بر نمى گردد ، چه معنا دارد ؟

حكم المتماثلين واحد ( حكم دو مثل حقيقى يكى است )

آيا همين كالبد مادى است كه در حيات ابدى غوطه ور خواهد گشت ؟

تفسير ابيات

قصه اياز و حجره او جهت چارق و پوستين و گمان آمدن خواجه تا شانش كه او را در آن حجره دفينهاى است به سبب محكمى در و گرانى قفل

آيا براى عظمت آدمى حدى معين وجود دارد ؟

باز گو كردن عظمت آدمى ، عامل اجبارى از درون دارد ؟

ديوانگى سه روزه در سر هر ماه يعنى چه ؟

تفسير ابيات

در بيان آن كه آن چه بيان كرده مى شود صورت قصه است كه در صورت گران است و در خور آئينه تصوير ايشان و از قدوسى حقيقت آن ، نطق را شرم مى آيد و از خجالت قلم سروريش گم مى كند و العاقل يكفيه الاشاره

در هيجانات ره گذر گذرگاه ما فوق طبيعت ، عقل زمام دارى مملكت وجود انسانى را از دست مى دهد و انواعى از جنون انسانى را زير رگبار خود مى گيرد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالى فى حق إبليس إنه كان من الجن ففسق عن أمر ربه

كارهاى خداوندى ما فوق قانون عليت است لذا عليت كه رابطهاى ميان مخلوقات است نمى تواند در كار خداوندى حكومت كند

خداوند هستى بخش چراغ درخشان هستى را در تاريكى نيستى مى افروزد زيرا آن چه كه هست احتياجى به عين همان هست شدن ندارد ، بلكه هست شدن آن چه كه هست امكان ناپذير است

تفسير ابيات

در معنى ارنا الاشياء كما هى و بيان « لو كشف الغطاء ما ازددت يقيناً »

تفسير ابيات

بيان اتحاد عاشق و معشوق از روى حقيقت اگر چه متضادند جهت آن كه نياز ضد بىنيازى است و چنانكه آينه بىصورت و ساده است و بىصورتى ضد صورت است ليكن ميان ايشان اتحادى است در حقيقت كه شرح آن به نطق نبايد و العاقل يكفيه الاشارة

اتحاد عاشق و معشوق از چه مقوله است ؟

تفسير ابيات

« من » پس از صيقلى شدن جلوه گاه نور يزدانى مى گردد ، اگر شعاعى از محبت به خدا يا ديگران از او سر بكشد ، بىآنكه مسافتى را طى كند به خود آن « من » بر مى گردد

آيا انعكاس نور الهى در « من انسانى » دليل بر اتحاد من و نور الهى است ؟

تفسير ابيات

آمدن آن اميران نمام غماز نيم شب با سرهنگان به گشادن حجرهء اياز و ديدن چارق و پوستين آويخته و گمان بردن كه اين مكر است و رو پوش و خانه را حفره كردن بهر گوشهء كه گمان آمد و چاه كنان آوردن و ديوارها را سوراخ كردن چيزى نيافتن و خجل و نوميد شدن چنانكه بد گمانان و خيال انديشان در كار انبياء و اوليا كه مى گفتند كه ساحرند و خويشتن ساختهاند و تصدر مى جويند بعد از تفحص خجل شوند و هيچ سود نداد

وجدان سرزنش كننده را سركوب نكنيم

تفسير ابيات

باز گشتن نمامان از حجرهء اياز به سوى شاه توبره تهى و خجل همچون بد گمانان در حق انبيا عليهم السلام در وقت ظهور برائت و پاكى ايشان كه

تفسير ابيات

آيا حلم و شكيبايى خداوندى از عوامل معصيت است ؟

تفسير ابيات

فرمودن شاه اياز را كه اختيار كن از عفو و مكافات و لطف هر چه كنى اين جا صواب است و در هر يكى مصلحتهاست كه در عدل هزار لطف درج است « و لكم فى القصاص حيوة » آن كس كه كراهت قصاص را در اين يك حيات قاتل نظر مى كند و در صد هزار حيات كه معصوم و محقون خواهند شدن در حصن بيم سياست نمى نگرد

خود را بشناسيم تا خدا را بشناسيم

تفسير ابيات

حكايت در تقرير اين سخن كه چندين گاه گفت و گو را آزموديم مدتى صبر و خاموشى را بيازماييم

تفسير ابيات

در بيان كسى كه سخن گويد كه حال او مناسب آن سخن و آن دعوى نباشد چنان كه كفره « و لئن سئلتهم من خلق السموات و الارض ليقولن اللَّه » خدمت بت سنگين كردن و جان و زر نثار او نمودن چه مناسب باشد با جانى كه داند كه خالق سماوات و ارضين و خلايق الهيست سميع و بصير و حاضر و مراقب و غيور

مسافت و زمان مانند دو پا براى پيادگان است ، نه براى كسانى كه در ما فوق مكان و زمان حركت مى كنند

رسيدن زن به خانه و جدا شدن زاهد از كنيزك

اعتقاد به خداوندى كه نقشى كه در زندگى معتقد ندارد ، اعتقاد نيست ، بلكه نوعى از پديده هاى درونى است كه تشريفات روانى ناميده مى شود

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٠٣ - ١٣ - با همين حواس در دريافت حقايق كوشا باشيد ، زيرا در روز رستاخيز از نعمت حواس طبيعى مسئول قرار خواهيم گرفت

خواهد داشت .
لذا مى توانيم بگوييم : كه نظريهء جلال الدين در بارهء حواس طبيعى مانند نظريهء او در بارهء عقل نظرى است كه نمى خواهد چنانتحقيرش كند كه حواس وعقل نظرى مانند عضو زايدى در موجوديت انسانى باشد كه حتى نه تنها بىهوده وبىفايده تلقى شود ، بلكه مضر ومزاحم نيز بوده باشد بلكه چنانكه در اوايل مباحث حس ومحسوس مطرح كرديم ، جلال الدين كارى كه در بارهء حواس طبيعى انجام مى دهد ، همان است كه كانت در بارهء عقل نظرى خالص منظور نموده است .
يعنى نبايد قلمرو حواس طبيعى بدون اين كه از طرف روان رو به كمال ورشد توجيه ورهبرى شود ، با قلمرو دريافتهاى عقلانى نظرى وعملى وساير احساسات درونى ومشاعر مخلوط شود .
اين روش در بارهء حواس طبيعى عادلانه ترين روش است كه علم وعقل ومكتب مقدس اسلام نيز آن را تاييد مى كند ، با اين كه اغلب افراد انسانى از حواس طبيعى كاملًا بهره مند هستند ، با اين حال :
« يعلمون ظاهراً من الحياه الدنيا » ( آنان پديده ونمودى از زندگانى دنيوى را مى دانند ) مخصوصاً با نظر به سه بيت ١ و ٢ و ٣ معلوم مى شود كه جلال الدين درك واقعيت هستى وتعقل وحس را به يكديگر مربوط ساخته وحملهء تندى كه به سوفسطايىها مى كند ، عمده سلاحش موضوع انكار حس وتعقل است كه سوفسطايىها ناديده وبىارزش تلقى كرده‌اند .
چگونه جلال الدين مى تواند ارزش وضرورت وعظمت حواس طبيعى را مورد ترديد قرار بدهد ، با اين كه مى گويد :

حسها وعقلهاشان در درون موج در موج لدينا محضرون [١]

[١] دفتر اول ، ص ٧١ ب ٥٩ . .