از قواى عقلى است كه عبارت از فكر و رويت و قوه تميز باشد. و يا بطريق برهان ضرورى است. و بهر حال غير از اين طرق راهى ديگر براى انسان در باب شناخت وجود ندارد. در جاى ديگر گويند:

علم عبارت از صورت معلوم است در نفس عالم و ضد آن جهل است كه عدم اين صورت مذكور است. بطورى كه ملاحظه ميشود اين تعريفات و بيانات چيزى به وضع موجود انسان بجز تحريك حس كنجكاوى و آگاهى بيشتر از جهل و نادانى نمى‌افزايد. اينان اصول پرسشهاى فلسفى را در نه گونه خلاصه كرده‌اند و قهرا پاسخ به آن پرسش‌ها را هم، اصول اين سؤالات كه عبارتند از:

١- هل هو موجود ام لا- يعنى پرسش از وجود و عدم چيزى است.

٢- ما هو- كه سؤال از حقيقت چيز است كه مسأله حدود و رسوم بميان مى‌آيد.

٣- كم هو- كه پرسش از مقدار چيز است.

٤- كيف هو- كه پرسش از كيفيت چيز است.

٥- اى شى‌ء هو- كه پرسش از فصول و ذاتيات چيزى است.

٦- اين هو- كه پرسش از مكان وجودى چيزى است.

٧- متى هو- كه پرسش از زمان وجودى چيزى است.

٨- لم هو- كه پرسش از چرائى چيزى است.

٩- من هو- كه پرسش از مشخصات چيزى و يا كسى است.

(رساله هفتم از جلد اول ص ١٩٨).

بطورى كه ملاحظه ميشود، نهايت سخن در باب ماهيت علم انسانى، به تعريفات و حدود و رسوم منتهى ميشود و سرانجام هنوز جاى اين پرسش باقى است كه آيا حدود معرفت انسان از اشياء و موجودات جهان چه اندازه است و تنها علم انسان محدود به ظواهر و صفات و خواص ظاهرى است و آن هم نسبى است و يا بكنه و حقايق اشياء هم ميتوان علم حاصل كرد. شهاب الدين سهروردى در ضابطه هفتم در مورد بيان مواد قياسات گويد:

در دانشهاى حقيقى فقط برهان بكار آيد و آن قياسى است كه از مقدمات يقينى مركب شده باشد و آنچه را بطور يقينى از مقدمات دريابيم يا اولياتند و آنها آن نوع معلوماتى است كه تصديق و حصول آنها موقوف به چيزى جز تصور حدود آن نباشد، اين گونه دانشها اگر چه از راه كسب باشد باز هم جزء اوليات محسوب مى‌شود: و يا معلوماتى بود كه از راه مشاهدات بواسطه قواى ظاهره و يا قواى باطنه حاصل مى‌شود البته بايد بدانى كه مشاهدات تو براى غير تو حجت نيست مادام كه شعور و مشاعر او نيز بمانند شعور و مشاعر تو نباشد و يا معلوماتى است كه از راه حدس حاصل شده است كه شامل مجربات، استقراء و غيره است، سپس به نقض و جرح مجربات و معلومات حاصله از استقراء مى‌پردازد كه خلاصه كلام او اين است كه: دانش مطلق از اين گونه مقدمات حاصل نخواهد شد و آنچه‌