است باز هم روش تعليماتى خوبى است، روش كلاسه شده و منظم است، در چرائيها كه سرانجام ممكن است به چگونگى‌ها منتهى شود تنها راه است، گر چه سرانجام آن ممكن است نتيجه مطلوب را ندهد، لكن آيا راهى بهتر از اين تا كنون براى تعليمات نموده شده است؟ گر چه راه استدلالى بقول عارفان راهى كوركورانه هم باشد باز هم تنها راه است.

و بهر حال من در مقاله اين راه كه راه تعليماتى ناميدم نه تحقيقاتى و بدين مانند كردم كه براى رسيدن بيك فضاى وسيع روشن ناگزير باشيم لنگ لنگان با كمك عصاى چوبين از دالان دور و دراز و تاريكى بگذريم و البته تنها راه همان باشد. و در هر حال راهى است كه در برابر هر دانش‌طلبى گذارده شده است و ناگزير بايد آن را طى كند. در كتاب كبرى منطق گويد: بر همه كس واجب است كه طرق انديشه و فكر كردن را بداند و طبق موازين و اصول منطق راه خطا را از صواب بازشناسد مگر آنان كه مؤيد من عند الله باشند.

اخوان الصفا گويند: هر آن كس كه بخواهد حقايق اشياء را بشناسد ناگزير بايد نخست از علل و اسباب موجودات جستجو كند.

(رساله نهم جلد سوم ص ٣٢٥).

اينان گويند: معرفت حقايق اشياء عبارت از همان معرفت حدود و رسوم آنهاست، اشياء بر دو گونه‌اند: يكى مركبات و ديگر بسائط: اشياء مركبه هنگامى شناخته ميشوند كه اشياء بسيطه را بشناسيم و شناخت اشياء بسيطه به شناخت صفات ويژه آنها است: از باب مثال گويند مثلا هرگاه گفته شود كه هيولى چيست؟ و در پاسخ گفته شود:

جوهرى است بسيط و قابل صورتها، مرتبه‌اى از معرفت حاصل شده است، اگر گفته شود صورت چيست؟ و گفته شود عبارت از ماهيت چيز است و همين طور مرتبه از معرفت حاصل شده است اگر گفته شود جوهر چيست؟ قهرا گفته ميشود امرى كه استوار بذات خود بوده باشد و قابل صفات باشد، اگر گفته شود صفات چيست؟ قهرا گفته ميشود معنائى است كه مورد دانش واقع ميشود و انسان از آن خبر ميدهد، حال اگر گفته شود موجود چيست؟ بناچار بايد گفته شود چيزى است كه با يكى از حواس، آدمى آن را در مييابد و يا عقل او بدان رهبرى ميشود و سرانجام گويند هرگاه پرسيده شود عالم چيست؟ ناچار پاسخ داده ميشود كه عبارت از امرى است متصور براى انسانها يعنى هر آنچه در تصور انسانها درآيد جزء عالم است و كل متصورات عبارت از عالم است و اگر گفته شود دانش چيست؟

گفته ميشود صورت معلوم است در نفس عالم و هزاران پرسش و پاسخ ديگر كه همه اينها را دانش و علم نامند.

(رساله دهم جلد سوم ص ٣٦٠ چاپ مصر ١٩٢٨).

در رساله چهارم ص ٢٢٨ گويند:

هر يك از انسانها هرگاه چيزى را دريابد يافته او نيست مگر به يكى از سه راه.

يا بيكى از قواى حاسه است و يا بيكى‌