گفته‌اند كه كلمات اصحاب در اين باب بسى مضطرب و ابهام‌آميز است زيرا اختلاف در اينجا تنها در اصل دلالت نيست بلكه نحوه دلالت، و مبنا و منشأ آن نيز مورد اختلاف ميباشد- و بعلاوه در تفسير كلمه ضد، و ساير متفرعات اين مبحث نيز تضادها و مناقشاتى بوقوع پيوسته، كه بالنتيجه مطالب را در يكديگر ادغام و كلمات را مضطرب ساخته است و اينك ما براى اينكه مطالب را از يكديگر تفكيك و موضوع را تا آنجائى كه درخور قدرت است روشن سازيم قبلا به تفسير كلمه ضد و بيان اقسام آن و ذكر پاره مطالب پرداخته، و سپس وارد اصل موضوع ميشويم:

الف- ضد شى‌ء در لغت معاند و خصيم آن شى‌ء را گويند- معاند اگر امر عدمى باشد در اصطلاح متكلمين نقيض و در عرف اصوليين ضد عام ناميده ميشود و اگر امر وجودى باشد ضد خاص.

چنانچه فى المثل وجود و عدم را نقيضان و سفيدى و سياهى را ضدان گويند.

در ضد عام اجتماع نقيضين در مورد واحد و هم چنين ارتفاع آنها از آن مورد ممتنع ميباشد مثلا شى‌ء واحد نمى‌تواند در آن واحد هم موجود باشد هم معدوم و همچنين آن شى‌ء نمى‌تواند در آن واحد نه موجود باشد و نه معدوم پس نقيضين بنا به اصطلاح معروف «مانعة الجمع» اند و هم «مانعة الخلو» لكن در ضد خاص فقط اجتماع ضدين محال است ولى ارتفاع آنها ممكن ميباشد. مثلا شيئى واحد در آن واحد گر چه نمى‌تواند هم سفيد باشد و هم سياه ولى ميتواند نه سفيد باشد و نه سياه.

ب- بعضى‌ها ضد عام را طور ديگرى تفسير نموده و گفته‌اند كه مراد از آن اضداد وجوديه است بوجه لا على التعيين مثلا ضد عام سياهى عبارت است از سفيدى يا سرخى يا سبزى و يا الوان ديگر بطور لا على التعيين- ولى اگر اين قول صحيح باشد ضد عام عين ضد خاص و عبارة اخراى آن خواهد شد چه آنكه ضد خاص نيز كه مفرد منكر است عبارت است از كليه اضداد وجوديه بطور لا على التعيين.

ج- ترك فعل از نظر اينكه عدمى است نقيض و يا ضد عام فعل ميباشد ولى بعضى‌ها گفته‌اند، كه ترك فعل عبارة اخراى كف نفس است، و چون كف نفس مفهوما امر وجودى است، لذا ترك فعل هم امر وجودى و ضد خاص فعل ميباشد.

ولى اين قول صحيح نيست، زيرا اگر ترك فعل عين كف نفس باشد، لازم مى‌آيد كه ترك ناشى از سهو و نسيان، كه قطعا مبتنى بر تصميم و كف نفس نيست، ترك فعل محسوب نگردد، و حال آنكه اهل عرف بالضروره آن را ترك فعل گويند.

د- دلالت لفظى يك بار بدلالت مطابقى تضمنى- التزامى- و بار ديگر بدلالت صريحى- اقتضائى- اشاره- عينى تقسيم ميشود.

راجع بدلالت سه‌گانه اول چون در باب دلالت گفتگو كرده‌ايم لذا در اينجا فقط