آثار حيات مخصوصى بآن فياض ميكند آن صورت را نفس ميگويند و سه مرتبه دارد ١- نفس نباتى ٢- حيوانى ٣- انسانى وحد جامع آن «فهي اذن كمال للجسم» است و بالاخره هر جسمى را آثار خاصى است و در هر يك مبدأ خاصى است كه منشأ آن آثار است و آن مبادى قوتى هستند. تعلق باجسام و خود اجسام نباشند و آن نفس است و كلمه نفس نام براى آن قوت است و بدين ترتيب صدر الدين نفس را جسمانية الحدوث ميداند و لكن ماده آن كه همان افاضات علويه بر مواد سفليه باشد از ناحيه بالا و علويات و در نتيجه فيوضات الهى است و معنى كينونت سابقه نفس بر بدن همين است نه آنكه نفوس ناطقه انسانى ابتداء كينونت مجرد باشند چنانكه ديگران ميگويند.

نفس انسان را سه نشأت است اول نشأت صور حسيه طبيعيه و مظهر آن حواس خمس ظاهره است كه دنيا هم گويند- نشأت دوم اشباح و صور غائيه از حواس است و مظهر آن حواس باطنه است كه عالم غيب و آخرت هم گويند- سوم نشأت عقليه است كه دار مقربين و دار عقل و معقول است و مظهر آن قوت عاقله است.

نفس در نشأت اول خالى از علوم تصوريه و تصديقيه است و اولين علم او علم او است بذات خود و در ابتداء جنينى و در مرحله طفوليت بدرجت حيوانى ميرسد و بعد از كمال و بلوغ بدرجه انسانيت و كمال خود ميرسد و اين هنوز اولين نشأت ناطقه است.

و بعد از مرتبت عقل هيولانى- كه فاقد تمام صور و تصورات است بمرحله بالملكه ميرسد كه بعضى از صور را دريافته و اين مرحله اولين علم بذات خود است و بعد از طى مراحل كمال بمرتبت فعليت و عقل بالفعل ميرسد و بعد از آن بمرتبت عقل بالمستفاد كه مرتبت كمال ممكن او است ميرسد.

خلاصه كلام آنكه صدر الدين نفس را به تقسيم اوليه به سه قسمت كرده است:

١- نفس نباتى «و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يتولد و يربو و يتغذى».

٢- نفس حيوانى «و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يدرك الجزئيات و يتحرك بالاراده».

٣- نفس انسانى «و هى كمال اول لجسم طبيعى آلى من جهة ما يدرك الامور الكلية و يفعل الافاعيل الكائنة بالاختيار الفكرى و الاستنباط بالرأى» (اسفار ج ١ ص ٦٣، ١٠٤، ٣٠٧- ج ٢ ص ٢٢، ٣٣، ١٢٣- ج ٢ ص ١٦٨- ج ٤ ص ١٢، ٧٩، ١٣١، ١١٤، ٥٧- مشاعر ١٣٦- مبدأ و معاد صدرا ص ٤٥، ٣٥٤- رسائل ص ٢٨٤).

اخوان الصفا گويند: نفوس انسانى در بدن نشو و ارتقاء يابند و بدن محل تربيت و تكميل نفوس است. و گويند: «نفوس الصبيان عاقله بالقوة و نفوس البالغين عاقلة بالفعل».

(از اخوان ج ٣ ص ٦٣ و رجوع شود به ص ٢٣٧).

و در جاى ديگر گويند: مرتبت نفس دون عقل است و فوق جسم مطلق است و بالذات حى بوده و بالقوه علامه و فعال‌