غزالى يكى از كسانى است كه در ادوار زندگى خود حالات مختلفى در علوم پيدا كرده است، لكن در مسائل علمى و منطقى موشكافى خاصى دارد. وى نه تنها شارح ابواب و فصول منطق است بلكه در بسيارى از مسائل ابتكاراتى دارد. در طرز بيان قضايا و اشكال و تطبيق آنها با مسائل علمى روز، يعنى فقه و اصول منفرد بوده است و بدين جهت ميتوان او را پيشرو منطق علمى دانست، زيرا وى منطق را از حالت ركود و جمود بيرون آورد خود گويد:

«چون علوم معمول و متداول اين عصر علوم مذهبى است و مردم توجه زيادى بمسائل فقهى دارند بدين جهت در مقام تطبيق امثله منطقى از اين گونه مسائل استفاده ميكنيم تا بهره آن عام باشد».

در باب تعليم گويد: «انتقال دانش بديگران از صورتهاى حاصله در ذهن بايد مدد گرفت».

در باب حدود كار مهمى كه بعهده آن است و همچنين در باب مقدمات قياس و سبك استدلال بيان جالبى دارد.

وى گويد: «قياس و حدس و تخمين و مفيد يقين نيست».

فقها به تمثيل قياس گويند و متكلمان رد الغائب الى الشاهد نامند». ديگر از كتب مهم وى المنقذ من- الظلال و مقاصد الفلاسفه است و خلاصه آنكه غزالى در مستصفى و محك و قسطاس قياس برهانى را به سه نمط بخش كرده است:

يكى نمط تعادل (اقترانى) ديگر نمط تلازم كه بقول او خدا آن را بكار برده است. سوم نمط تعاند كه بر زبان محمد (ص) گذاشته است و همه اين براهين در قرآن مجيد يافت ميشود.

وى اقسام غير برهان قياسى را موازين شيطان خوانده است.

٣- امام فخر الدين محمد بن عمر الرازى (٦٠٦) يكى از دانشمندان بزرگ ايران و اسلام است كه در علوم عقلى و نقلى تبحر كامل داشت. او در كتابهاى محصل و ملخص و منطق كبير و جز آنها بررسى‌هايى- از مسائل منطقى و عقلى كرده است با ابن سينا و روش او در مسائل عقلى همواره مخالفت ميكند و بر او ميتازد.

از اختصاصات او قدرت القاء شك و ترديد است. در تمام مسائل عقلى و نقلى و در جدل و مغالطه استاد اول است. در بيشتر اصول مسلم فلسفى شك ميكند و اين معنى از كتب و رسائل وى پيدا است.

وى را امام المشككين هم گويند. برخى ديگر از كتب فلسفى وى عبارت است از:

البيان و البرهان فى الرد قلى اهل الزيغ و الطغيان، تهذيب الدلائل و عيون المسائل، نهاية العقول، ملخص بعضى از شكوك امام در مسائلى از قبيل قضايا و قياس و مبادى برهان ملاحظه ميشود.

مهمترين كتاب وى مباحث المشرقيه‌