٧- قطب الدين شيرازى ١٢٣٦- ١٢١١ م ٨- شمس الدين سمرقندى ١٢٤٠- ١٣٠٤ م ٩- ركن الدين استرآبادى ١٢٥٠- ١٢١٨ م ١٠- الحلى ١١٢٥- ١١٢٣ م ١١- ابن تيميه ١٢٦٣- ١٣٢٨ م ١٣- شهرستانى ١٠٧١- ١١٣٦ م چنانكه قبلا اشارت رفت دانشمندانى كه بعد از فارابى و ابن سينا و احيانا غزالى در علوم عقلى و منطقى دستى داشتند با وجود تبحرى كه در اين علوم داشتند و كتابهائى نوشته‌اند همه شارح همان مطالب بوده‌اند و از خود چيز جالبى نيفزوده‌اند و لكن بمرور ايام و ادامه پيدا كردن بازار بحث و جدل علوم ديگرى پديد آمده است. اين دانشمندان بعضا در توضيح مسائل قبلى‌ها حواشى نوشته‌اند كه خود در خور توجه است. لكن در هر حال با وجود مخالفتهائى كه با اين عده ميشد، اينان در كمال خلوص نيت و بردبارى به بحث و فحص اين علوم پرداخته و در نگه‌دارى آن سعى بليغ مبذول داشته‌اند.

از جمله دانشمندان اين عصراند:

١- ابهرى اثير الدين مفضل بن عمر ابهرى (٦٦٠). كه مردى فيلسوف بوده و كتاب «تنزيل الافكار فى تعديل الاسرار» را در منطق و حكمت نوشت و گزيده‌اى از اين دو علم را در آن ايراد كرده است و از پاره‌اى از اصول خرده گرفته است.

خواجه طوسى در رد آن «تعديل المعيار فى نقد تنزيل الافكار» را نوشت و از آراء فلسفى و منطقى از خرده‌گيرى كرد.

٢- خواجه نصير الدين طوسى (٦٧٢ م).

يكى از بزرگان جهان علم و دانش بشرى است. وى در فنون و علوم مختلف صاحب نظر بود در باب منطق علاوه بر شروحى كه بر منطق اشارات نوشته‌است كتاب مهمى كه در بعضى از قسمتهاى خطايى و شعرى مغالطى آن مبتكر بوده است بنام «اساس الاقتباس» نوشت.

در اين كتاب كه يكى از امهات كتب منطقى است علاوه بر فصول خاصى كه نمودار ابتكار فكرى اوست جداول دقيقى كه در نمودن اشكال و ضروب اقيسه منتجه و عقيمه و شرائط آن دقت شده است تنظيم كرده است. اين كتاب بروش منطق شفا تأليف شده است و نه بخش دارد:

مقالت اول ايساغوجى است و چهار فن است:

١- مباحث الفاظ ٢- كلى و جزوى ٣- ذاتى و عرضى ٤- كليات خمس در باب كيفيت دلالت الفاظ بر معانى و نسبت الفاظ بر معانى مورد استفاده علماء معانى و بيان و علماء اصول قرار گرفته است.

يكى از مباحث جالب اين كتاب بحث در تمارض علم و جهل و ظن است.

در باب اقيسه بحث مفصلى دارد در ضمن نامى از قياس فراسى، ضمير، علامت آورده است.

٣- نخجوانى: امام معظم نجم الدين احمد بن ابى بكر بن محمد نخجوانى (٦٥١) وى صاحب كتاب لباب المنطق، زبدة النقض و لباب الكشف است.