بامرى كه قابل تبديل به چيزى ديگر باشد ماده گويند مانند آب كه ماده هوا است باعتبار آنكه قابل تبديل به هوا است. «المادة لا تتكون بما هى مادة بل اذا كانت مادة متكونة فمن جهة ماهى مركبة من مادة و صورة» (تهافت التهافت ص ١٠١) بر اجزاء وجودى و تركيب‌كننده و بوجود آورنده هر چيزى ماده گويند مانند چوب و آهن و غيره كه ماده تخت‌اند.

گاه ماده گويند و هيولاى اولاى اجسام را ميخواهند كه در تمام اجسام هست و محل توارد و تعاقب صور است و آن غير از ماده بمعنى عناصر اربعه است.

مادة المواد بامرى گويند كه در تمام موجودات جهان يكسان است و مورد صور متعاقبه است و با زوال صورت و حصول صورتى ديگر باقى است و آن را هيولاى عالم هم گويند در كلمه برهان در بيان برهان فصل و وصل ثابت شد كه هيولا كه امر بالقوه اجسام است در تمام اجسام و كائنات هست و يكسانست و از لحاظ وجودى اضعف وجود است و از اين جهت گويند «هيولى الاولى ما شمت رائحة الوجود» (از شفا ج ٢ ص ٤١٨ و ج ١ ص ١١٨، ١٥٧) پاره از تركيبات در معانى فلسفى‌

مادَه آخِرَت‌

- مراد از ماده آخرت كه از مصطلحات كلامى است و صدر الدين نيز بكار برده است امرى است كه در آخرت محشور ميشود كه گاه اجزاء اصليه و در لسان اخبار «عجب الذنب» گويند صدر- الدين گويد: كه آخرت و آنچه محشور ميشود در آن از قوت خيال است كه هيولاى صور آخرت است و آنچه نفس انسانى در اين عالم كسب ميكند اثرى در خيال خواهد گذاشت و خيال متلبس بصورى ميشود كه بعد از رفع حجاب با صور مكتسب و حال و حاصل در آن نمودار ميشود.

رجوع به خيال و (اسفار ج ٤ ص ١٥٨) شود.

ماده اولى‌

- مراد هيولاى اولى است كه بعضى از حكماء آن را قديم ميدانند (تهافت التهافت ص ٨).

ماده بَسيط

- مراد از ماده بسيط هيولاى اولى است.

(از اسفار ج ١ ص ١٥٧).

ماده جِسمانى‌

- مراد ماده خارجى عينى است، هر يك از عناصر اربعه ماده جسمانى‌اند و ماده جسمانى بطور مطلق اطلاق بر هيولاى اول هم ميشود، و گاه مقابل ماده عقلى است.

(از شفا ج ٢ ص ٤١٢).

ماده خاصّ‌

- مراد از ماده خاص چيزى است كه قابل تبديل به صور خاص باشد با حفظ صور نوعيه خود مانند «منى» كه قابل تبديل بصورت انسانى است و در عين حفظ صورت نوعيه قابل تبديل به جماد و نبات نيست و از همين جهت است كه ماده خاص گويند و بعبارت ديگر منى از آن جهت كه منى انسان است و او را صورت منوى است قابل تبديل به جماد و نبات نيست مگر بعد از طى مراحل كمال و زوال صورت نوعيه كه از جهت وجود هيولاى اولاى بسيط كه در تمام اشياء موجود است قابل تبديل به‌