- ماده عام در مقابل ماده خاص است و آن هيولاى اولاى عالم است، كه قابل تبديل بصور و اشكال مختلف است، توضيح آنكه اگر در حركات و تبدلات عالم خارج و جهان جسمانى بنگريم مشاهده خواهيم كرد كه گاه تحولات حاصله در نوع واحد از مواليد است چنانكه نهالى در اثر تبدلات خاص كيفى و كمى مراحلى را طى كرده و بمرحله كمال ممكن خود كه بارورى باشد ميرسد و در تمام مراحل تحولات خود وحدت نوعيه آن محفوظ است نهايت بعد از رسيدن به كمال ممكن خود يا متوقف ميشود كه اين فرض محال است و يا دگرگون شود. و صورت نوعيه خود را از دست بدهد: و مسلم است كه اين گونه تبدلات خللى بصورت نوعيه اشياء متبدل وارد نمى‌سازد و بلكه مراحل كمال ممكن خود را طى ميكند و گاه تحولات حاصله موجب تبديل نوعى بنوعى ديگر است. چنانكه آب تبديل بهوا شود و هوا تبديل به آب و خاك و آتش و بالاخره هر يك تبديل به عنصرى ديگر و گاه تحولات طاريه و با وسائل و يد صناعى انجام ميشود نه بر حسب تبدلات طبيعى چنانكه نجار از چوب اشياء مختلف باشكال متفاوت ميسازد و اگر خوب بنگريم درمى‌يابيم كه ماده در تمام اشياء عالم جسمانى يكى است و آن را ماده عام و مادة المواد و هيولاى اولى نامند و در هر يك از انواع نيز با حفظ صورت نوعيه ماده هست كه مراتب كمال همان نوع را با حفظ صورت نوعيه طى ميكند و مادام كه آن ماده در اثر تبدلات خاص نوعى خود بمرحله‌اى نرسيده است كه خلع صورت نوعى كند و تبدلاتش در مراتب همان نوع باشد ماده خاص همان نوع خواهد بود لكن اين ماده غير از ماده بمعناى هيولاى اولى است زيرا اين ماده ماده محض نيست بلكه متلبس بصورت نوعيه خاصى ميباشد و همين طور موجودى كه خود نوعى از انواع مواليد است و با دست صناعى متحول و متبدل با اشكال مختلف گردد و چون قابل تبدل و تحول باشكال مختلف است ماده عام است.

(شفا ج ٢ ص ٤١٢- و ج ١ ص ٢١).

ماده عَقْليَّه‌

- مراد از ماده عقليه جنس است كه ماده عقلى است و فصل صورت عقلى است (از اسفار ج ١ ص ١١٧).

ماده قَريبَه‌

- هر امرى در جريان حركت و تحولات جسمانى و طبيعى ناچار مراحلى را طى ميكند و تلبس آن به بعضى از صور متعاقبه مقدم و نزديك‌تر از تلبس آن بصورت ديگر است مانند نطفه كه بصورت جنينى اقرب از انسانى است و بنا بر اين نطفه نسبت بانسان كامل العيار و الاعضاء ماده بعيد است و نسبت به جنين ماده قريب است.

و بالجمله ماده قريب ماده‌ايست كه در قابليت صورت احتياج بانضمام چيزى ديگر نداشته باشد.

(از شفا ج ١ ص ٢٨٥).

ماده قَضيَّه‌

- نسبت نفس الامرى‌