اگر در موردى حكمى بر خلاف قاعده باشد بايد اقتصار بهمان مورد نموده و آن را بامثال مورد سرايت نداد بلكه اشباه و نظائر آن تابع حكم قاعده خواهد بود مثلا ثبوت شفعه حكمى است مخالف با قاعده سلطنت پس بايد اقتصار بمورد حكم كه عبارت از عدم تعدد شركاء است نموده و بگوئيم در جائى كه شركاء متعدد باشند شفعه جارى نيست- پس اگر بموجب دليل حكمى براى موضوعى ثابت شود خواه موافق قياس باشد يا مخالف بايد اقتصار بهمان موضوع كرده و تعدى بغير آن ننمود.

با منصوص بودن علت حكم مثل تعليل حرمت خمر باسكار ممكن است حكم حرمت را بساير مسكرات سرايت داد.

(كليات حقوق ص ٣)

قدسيات‌

- (اصطلاح ادبى) نزد بلغاء آنست كه شاعر در شعرش از كلمات قدسى آرد بر سبيل حكايت (از كشاف ص ١١٨٨)

قَدَريَّه‌

- (اصطلاح فلسفى) قدريه كسانى را گويند كه امور و اتفاقات و افعال را تابع قدر الهى ميدانند و گويند آنچه مقدر است كائن است و بشر هيچ نوع اختيارى ندارد زيرا آنچه بايد بوقوع پيوند در عالم نفس كليه معين و محدود و مشخص شده است چنانكه طائفه از متكلمان (معتزله) گويند خير و شر تابع قدر است و در افراد انسانى هيچ نوع اختيارى نيست بعبارت ديگر قدرى مذهب در يك معنى همان جبرى مذهب است (دستور ج ٣ ص ٥٩ و رجوع شود به مجموعه دوم مصنفات ص ٢- ٣).

و رجوع شود به معتزله ابن حزم اندلسى گويد: ظاهرا معبد جهنى يكى از بزرگان اين فرقه است، بعضى گفته‌اند اين قاعده را نخست واصل بن عطا بوجود آورده است. مخالفان قدريه گويند: حضرت رسول فرموده‌اند

«القدرية خصماء الله»

(از ابن حزم ج ١ ص ٥٤) و بديهى است كه اين روايت مجعول است لكن بهر حال اظهار اين گونه عقايد خلاف صريح نظامات شريعت است.

قدم‌

- (اصطلاح فلسفى) قدم مقابل حدوث و قديم مقابل حادث است رجوع به حادث و حدوث شود (شرح منظومه ص ٧٥) در نزد صوفيان سابق حكم حق است بر بنده در ازل.

قُدَماءِ خَمْسَه‌

- (اصطلاح فلسفى) در ميان فلاسفه يونان كسانى بودند كه اساس جهان وجود را قدماء خمسه ميدانستند و قائل به پنج مبدأ قديم بودند كه عبارت‌اند از بارى تعالى، نفس، هيولى، دهر و خلاء و تعبير ديگر از قدماء خمس بدين ترتيب است بارى تعالى، نفس كليه، هيولاى اولى، مكان و زمان مطلق.

(بحار ج ١٤ ص ٥٤- رسائل فلسفيه زكرياى رازى ص ١٧١، ١٩٧- زاد المسافرين ص ٧٢).

عقيده بقدماء خمسه را بعضى‌