- (اصطلاح كلامى) اصحاب على بن محمد بن عبد الوهاب و از فرقه معتزله‌اند (از ملل و نحل ٩٦). و آنها گويند خدا متكلم است به كلامى كه خود آفريده است در جسم و مرتكب گناه كبيره نه مؤمن است نه كافر و بين بين است و اولياء را كرامتى نيست. (از كشاف ج ١ ص ٢٠٥).

جَبّار

- (اصطلاح نجومى) و آن جوزاء و نام يكى از صور كواكبى بود در نيم كره جنوبى شامل ٣٨ كوكب داخل در صورت و آن بصورت مردى ماند ايستاده در ناحيه جنوب او را سرى بود و دو پا و او را بدان سبب گويند كه بدست او عصائى بود و بر وسط او شمشير نهاده است.

(از صور كواكب).

جَبْر

- (اصطلاح كلامى) جبر در لغت بمعناى شكسته بستن و نيكو كردن است «جبر و اجبر و تجبر و اجتبر» يعنى بعد از شكسته شدن و درهم ريختن اصلاح و ترميم گرديد و بمعناى بى‌نياز كردن فقير و بمعناى الزام و اكراه و اجبار آمده است.

مفهوم فلسفى آن بمعناى ملجأ و مجبور بودن انسان است در افعال خود.

مسأله جبر و اختيار يكى از مسائل مهم فلسفى و عقلى و كلامى است كه اكثر فلاسفه و متكلمان در حل آن مانده و در بيان آن حيران و سرگردانند.

در رسائل اخوان الصفاء است كه مسأله جبر يكى از مسائل مورد بحث و اختلاف بين مردم و عقلا است و از زمانهاى گذشته مردم دو دسته بوده‌اند يكى جبريه و ديگرى قدريه كه خلاصه نظر و عقيده آنها اين است كه تمام موجودات و افعال تابع قضا و قدر الهى‌اند.

(از اخوان ج ٤ ص ٣٥).

در هر حال طرح اين مسأله چنين است كه آيا مردم در افعال و حركات خود مختارند و يا ملجأ و يا اراده حق تعالى شامل تمام افعال و حركات و سكنات بندگان هم ميشود و يا نه يعنى ما كه انسان هستيم و داراى شعور و ادراك ميباشيم افعال خود را باختيار خود انجام ميدهيم يا آنكه همان طور كه وجود ما ناشى از مبدأ ديگرى است افعال ما هم از مبدأ ديگرى است و ما در افعال خود اختيارى نداريم اين مسأله بطريق فوق مورد توجه متكلم است.

و طرح آن از نظر حكيم چنين است كه ما كه انسان هستيم و داراى عقل و شعور و اراده ميباشيم آيا در افعال خود مقهور حوادث و طبيعت و الزام طبيعى و محيطى و تابع علل و معلول خاص هستيم كه در اختيار ما نيست يا نه آيا افعال ما تابع قانون خاص عليت است و نظام طبيعت ما را بهر طرف كه نظم اوست ميبرد.

متكلم گويد: اگر ما در افعال خود مختار نباشيم پس ارسال رسل و انزال كتب و احكام عبادى و غيره چه معنى دارد و اگر مختاريم معنى قضا و قدر و لوح محفوظ و محو و اثبات و قدرت الهى و آيات و اخبارى كه در مورد اراده و خواست خدا آمده است كه‌ «يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي» چه معنى دارد.

از نظر فيلسوف اگر انسان مختار باشد پس معنى قانون عليت و نظام طبيعى چيست و اگر مجبور باشد پس مقررات و قوانين اجتماعى و اخلاقى براى چيست و چرا هر فردى جورى فكر مكند و افعال و حركات‌