- اين اصطلاح اصولى است مراد بدليل عقلى حكمى عقلى است كه بوسيله آن بحكمى شرعى ميرسيم «و المراد بالدليل العقلى هو حكم عقلى يتصول به الى الحكم الشرعى و ينتقل من العلم بالحكم العقلى الى العلم بالحكم الشرعى».

(قوانين الاصول ج ٢ ص ٢) ادله عقليه بر چند قسم‌اند ١- آنكه عقل بدون واسطه خطاب شرع به ان حكم كند مانند قبح ظلم و تعدى و حسن نيكو- كارى و تعاون ٢- آنكه عقل با واسطه خطاب شرع بدان حكم كند مانند مفاهيم و استلزامات ... (از الموافقات ج ١ ص ٣٥).

در كتاب اصول الرشاد آمده است.

١- معانى منطوقى كلمات شارع را هر مستمعى كه واقف باصطلاح و عارف بمعانى لغوى و عرفى الفاظ باشد بى‌درنگ- درك ميكند ولى درك معانى مفهومى و استلزامى آنها محتاج به تعقل و امعان نظر است.

مثلا از متن آيه‌ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ هر مخاطبى كه آشنا بمعانى وضعى الفاظ باشد معنى وجوب صلاة را بلا تأمل درك مينمايد- لكن دانستن اينكه ايجاب صلاة كه معنى تحت اللفظى آيه مزبوره است آيا مستلزم ايجاب مقدمه صلاة نيز ميباشد يا خير؟ محتاج به تعقل و استدلال منطقى است.

و همچنين موضوع اينكه ايجاب زكاة در غنم غير سائمه هست يا نه؟ مسأله‌ايست كه فقط عقل آن را درك مينمايد- يعنى عقل در متون الفاظ اين خطابات كه اولى منحصرا راجع بوجوب نفس صلاة است و دومى منحصرا راجع بوجوب زكاة در غنم سائمه است تأمل و امعان نظر نموده و از مفاهيم و معانى استلزامى آنها وجوب مقدمه صلاة و يا عدم وجوب زكاة در غنم غير سائمه را (كه بر ما مجهول هستند) كشف مينمايد.

٢- عقل علاوه بر اينكه احكامى را بشرح فوق از بطون خطابات شارع و لوازم كلمات وى استخراج ميكند- گاهى خود مستقلا و بنفسه، بعضى از امور مبتلى بها را من حيث هى و با قطع نظر از خطاب شارع تحت مطالعه قرار داده و بوسيله تشخيص حسن و قبح ذاتى آنها بحكم شرعى آنها پى ميبرد.

پس حاكميت عقل گاهى بمناسبت خطاباتى است كه از ناحيه شارع صادر گرديده و گاهى بر سبيل استقلال و با قطع نظر از خطاب شارع.

احكام عقليه كه بمناسبت خطابات شارع بدست مى‌آيند استلزامات عقليّة و احكامى كه عقل آنها را مستقلا و من عنده بدست مى‌آورد مستقلات عقليّة ناميده ميشوند.