عقل و تعقل نوعى از وجودند و وجود با ماهيت متحد است پس علم با معلوم متحد است و اصولا بساطت عقل درست نيست مگر بنا بر قول باتحاد عاقل و معقول زيرا اگر دوئيت و اثنينيت در كار باشد بساطت بى‌معنى است و عقل در عين بساطت و وحدت «كلّ الأشياء» است و اين ممكن نشود مگر باتحاد عاقل معقول.

(اسفار ج ١ ص ٢٩٤) و گويد هر صورت مجردى اعم از آنكه مجرد بالذات باشد و يا بواسطه تجريد مجرد شده باشد معقول فى ذاته است و هر معقول بالفعل و بالذاتى را عاقل بالذات و بالفعل لازم است و معقول بالفعل بدون عاقل بالفعل تصور نمى‌شود پس هر مجردى عاقل ذات خود است و در عين حال معقول بالذات است «كل صورة معقولة للنفس بالفعل فهي بعينها عاقلة لذاتها و ان لم يوجد عاقل سواها فى العالم و لا شبهة فى ان كل صورة مجردة سواء كانت بتجريد مجرد او بتجرد ذاتها فهي فى ذاتها معقولة على الرسم المذكور فتكون عاقلة لذاتها».

(اسفار ج ١ ص ٣١٠) ديگر آنكه هر موجودى همان طور كه درست است كه مدرك غير خود باشد واجب است كه مدرك ذات خود باشد بحكم آنكه هر موجودى كه مجرد از ماده و لواحق ماده است كليه امور ممكنة الحصول بايد براى آن بالفعل حاصل باشد از جهت آنكه در معرض فعل و انفعال و قوت و تأثير و تأثر مادى جسمانى نيست پس ممكن المعقوليت آن منفك از معقول بودن آن بالفعل نمى‌شود و آنچه ممكن است معقول آن باشد بالفعل معقول آنست. «إذ كون الشي‌ء عاقلا لذاته لا ينفك عن كونه معقولا لذاته».

(اسفار ج ١ ص ٣١٢) و نزديك بدين معنى است سخن ابن رشد كه گويد: «علم الانسان بغيره التى هى الموجودات هو علمه بذاته».

(تهافت التهافت ابن رشد ص ٢٣٥) ديگر آنكه بحكم تضايف معقول بالفعل ثابت و حاصل نمى‌شود مگر براى عاقل بالفعل همان طور كه عاقل بالقوه را معقول بالقوه است ما حصل كلام:

تمام موجودات را صورتى است جسمانى كه هرگاه در خارج يعنى در مواد خارجى جسمانى باشند صور نوعيه ماديه جسمانيه‌اند و صور معقوله آنها كه در عالم عقلند متحد با جوهر عقلى‌اند بنحو اتحاد خاص نه مانند اتحاد صور خارجيه و يا موادى كه موضوع و محل آنها ميباشند بلكه بنحو اتحاد اعلى و اشرف و برتر و همان طور كه مفهومات متغايره گاه در وجود و حقيقت متحدند و وجود واحد ممكن است مصداق مفاهيم متعدده متكثره باشد و همه آنها متحد در وجود باشند و لو آنكه در موردى ديگر موجود بوجودات متعدده باشند در خارج و يا به جهات مختلفه در ذهن پس ذات مجرد بسيط چون مجرد از موضوع است مصداق مفهوم جوهر است و از آن جهت كه صورت مجرده‌