در محل خود گفته ميشود كه بعضى از فلاسفه اجسام را مركب از اجزاء متناهى موجود بالفعل در خارج ميدانند و بعضى ديگر مركب از اجزاء غير متناهى موجود بالفعل در خارج دانسته و عده ديگر مى‌گويند كه اجسام قابل تقسيم‌اند بنحو بى‌نهايت بر وجه تقسيمات فكى و وهمى و فرضى و حد يقفى ندارد و اقوال ديگرى كه در محل خود مذكور است.

(شرح منظومه ص ٩٧- اسفار ج ٣ ص ٨٨، ٢١ ج ١ ص ١١٦، ١٩١ ج ٢ ص ١٠٢) حاجى گويد الاجزاء اما موجودة بوجود واحد فى العين و اما موجودة بوجودات متعددة و على الاول اما ان يعتبر فى الذهن لا بشرط فهي الاجزاء الحملية و الاولى التعبير عنها بالاجزاء الحدية لوقوعها اجزاء لحد المركب اما التسمية بالاجزاء الحملية فعنوان الجزئية ينافى الحمل و اما ان يعتبر فى الذهن بشرط لا فهي الاجزاء الوجوديّة الذّهنية اعنى المادة و الصورة الذهنيتين و على الثانى اما ان تكون متباينة فى الوضع فهي الاجزاء المقدارية اولا فهي الاجزاء الخارجية اعنى المادة و الصورة الخارجيتين.

(شرح منظومه ص ١٥٠) و معلوم است كه تقسيم جسم را به اجزاء بنحو فكى و قطعى تا حدى ميتوان انجام داد كه جسم قابل قطع و كسر بوسيله آلات و ابزار باشد و پس از پايان تقسيم فكى وهم مى‌تواند آن را تقسيم نمايد و بالاخره پس از مرحله تقسيمات فكى و قطعى و وهمى فرض و حكم عقل است كه جسم هر اندازه كوچك و خرد باشد و از قابليت تقسيم فكى و قطعى و وهمى هم خارج شده باشد او را رسد كه تقسيم كند و بر حسب فرض و تقسيم عقلى قابل انقسام است زيرا عقل ميتواند بطور كلى حكم كند كه هر جزئى قابل انقسام است باجزاء و به تعمل و تجزيه ذهنى و عقلى باجزائى منحل ميشود اين است نظر محققان فلاسفه در تقسيم اجزاء و بنا بر اين آنها منكر وجود جز لا يتجزى بوده و گويند اجسام بطور بى‌نهايت قابل تقسيم‌اند.

و معلوم شد كه اجزاء مقداريه موجود در خارج‌اند كه از پيوستگى آنها متصلات و ممتدات و كميات متصله و منفصله بوجود مى‌آيند و اجزاء خارجى كه در خارج متعدد ميباشند و ذو مقدار و كميت نمى‌باشند و متحد بوده و قابل انفكاك و جدائى نمى‌باشند و هر يك از جهت خاص نيازمند بديگرى است اجزاء خارجيه نامند مانند ماده و صورت.

اجزاء تحليلى عقلى را اجزاء وجودى ذهنى و اجزاء مقدارى را اجزاء وجودى عينى ناميده‌اند.

(رجوع شود به مبدأ و معاد صدرا ص ٢٩ رسائل صدرا ص ٩٧. اسفار ج ١- ١١٦، ١٩١).

اجْساد

- (از اصطلاحات علوم غريبه‌