و گفته شده است كه ادب ملكه‌ايست در شخص كه او را از كارهاى زشت باز دارد «ادبه» يعنى مهذب و پاك گردانيد او را و اخلاق او را مرضى گردانيد و بمعناى آموختن علم ادب آمده و بمعناى عقوبت كردن شخص را بر بدى كه كرده است و جمع آن آدابست و آداب اطلاق بر علوم و معارف بطور كلى ميشود و بر علوم مستظرفه نيز بطور خاص اطلاق ميگردد و بر آنچه شايسته و لايق بچيز و كس است نيز اطلاق ميشود و گفته ميشود آداب درس و آداب قاضى و غيره و اديب كامل آن بود كه ظاهر و باطن آن بمحاسن اخلاق و اقوال و نيات آراسته بود اخلاقش مطابق اقوال باشد و نياتش موافق اعمال چنانكه نمايد باشد و چنانكه باشد نمايد.

شيخ الاسلام گويد: ادب تهذيب ظاهر و باطن است.

اين كلمه در اصطلاح عارفان مأخوذ از آيه شريفه‌ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ‌ است كه حدود عبارت از اوامر و نواهى الهى است كه يا واجب است و يا مستحب و يا محظور و يا مكروه و ادب همواره ملازم با مندوبات است و بعد از مكروهات است و رعايت كردن حدود هر كسى عبارت از ادب است نسبت بدان كس و مأخوذ از روايت نبوى است كه فرمودند «ادبنى ربى فاحسن تأديبى» كه حدود حق و اشخاص را بدو نيكو آموخت و حسن ادب صفت احباب است. مظفر گويد «من تادب بآداب الشرع تأدب به متبعوه و من تهاون بالآداب هلك و اهلك و من لم يأخذ الادب عن حكيم لا يتأدب به مريد» (طبقات ص ٣٩٨).

ادب دانستن چيزهائى است كه بوسيله آن از انواع خطاها احتراز بعمل ميآيد.

و گاه مراد از ادب ادب شريعت است چنانكه در سخنان اهل شرع اين معنى مراد است.

مقصود از ادب شريعت، اقامت برسوم شرع است.

رازى گويد: «بالادب تفهم العلم و بالعلم يصح العمل و بالعمل تنال الحكمة و بالحكمة تفهم الزهد و توفّق له و بالزهد ترك الدنيا و بترك الدنيا ترغب فى الآخرة و بالرغبة فى الآخرة تنال رضى اللّه» (طبقات ص ١٨٩).

و گاه ادب خدمت است و آن عدم استشعار بخدمت با مبالغه در خدمت است (شرح منازل السائرين ص ١١٢ تاريخ تصوف ص ٦٣٦).

و گاه ادب حق است و آن آنست كه بدانى كه چه چيز از تو است و چه از اوست و بحق خود و او آگاه باشى و وقوف كامل داشته باشى «و الادب ترجمان العقل» (طبقات ص ٥٢).

و در كشف المحجوب است كه آداب بر سه گونه‌اند يكى اندر توحيد با حق عز و جل و آن چنان بود كه اندر خلا و ملا خود را از بى‌حرمتى نگاه‌دارى و در خلا معاملت چنان كنى كه اندر مشاهده نمائى.

محمد ترمذى گويد: الادب للعارف كالتّوبة للمستأنف» (طبقات ص ٢٢٥).

دوم ادب در معاملات و آن چنان باشد كه اندر همه احوال مروت را مراعات كنى با نفس خود تا آنچه اندر صحبت خلق و