بعد از فراغ از اين قاعده كه «كل ممكن زوج تركيبي له وجود و ماهية» مسأله جعل مطرح شده است بر اين مبنى كه آيا كدام يك از دو جزء «وجود و ماهية» در اشياء مجعول بالذات‌اند و كدام مجعول بالعرض و آيا اثر فاعل اولا و بالذات وجود است يا ماهيت و يا آنكه هيچ كدام نيست بلكه اثر جاعل عبارت از اتصاف ماهيت بوجود است در اين زمينه نظرياتى چند اظهار شده است:

بعضى گويند: مجعول بالذات ماهيت است و وجود مجعول بالعرض بعضى گويند: مجعول بالذات وجود است و ماهيت مجعول بالعرض بوده و عبارت از حدود وجود است و بلكه در تمام امور مجعول بالذات وجود عينى او است و وجود اصل در تقرر است.

بعضى ميگويند: مجعول بالذات نفس صيرورة ماهيات موجودا ميباشد.

بعضى ميگويند: مجعول بالذات مفهوم وجود بما هو وجود است.

صدر الدين گويد: مجعول بالذات و معلول بالذات انحاء وجودات است به جعل ابداعى بسيط كه بافاضه خاص و تجلى اول موجودات از كتم عدم پديد آمده‌اند و به تجلى دوم مراتب و كثرات صفاتى و اسمائى و افعالى نمودار گرديده‌اند.

(از اسفار ج ١ ص ٩٧- مبدأ و معاد صدرا ص ١٢٥- اسفار ج ٢ ص ٣٨).

جَعلِ إبداعى‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع به جعل و جعل بسيط شود.

جَعلِ اخْتِراعى‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع به جعل بسيط شود.

جَعلِ بَسيط

- (اصطلاح فلسفى) جعل بر دو قسم است يكى جعل بسيط كه جعل الشي‌ء است كه مفاد هل بسيطه است كه جعل ابداعى هم گويند و بعبارت ديگر مفاد جعل بسيط جعل الشي‌ء است و جعل الا- نسان است نه جعل الانسان ضاحك است و مفاد جعل مركب جعل الانسان ضاحك و يا متعجب است و جعل الشي‌ء شى‌ء است و بنا بر اين جعل مركب مخصوص بحالات وجودى و آثار كونى است كه بعد از حصول كون اشياء است نه خود وجود.

جعل مركب را جعل اختراعى هم ميگويند و بعبارت ديگر جعل بسيط عبارت از ايجاد دو ايس است از ليس مطلق و اثر آن نفس شى‌ء و ابداع مجعول است و جعل مركب ايجاد شى‌ء شى‌ء است. «فالجعل البسيط ما كان متعلقه الوجود التضمنى و الجعل المؤلف ما كان متعلقه الوجود الرابط».

(از شرح منظومه ص ٥١ و رجوع شود بدستور ج ١ ص ٤٠٣ ٤٠٤- اسفار ج ١ ص ١٠٣).

جَعلِ مُرَكَّب‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع به جعل بسيط شود.

جَفا

- (اصطلاح عرفانى) جفا يعنى ستم و ظلم و در اصطلاح پوشانيدن دل سالك بود از معارف و مشاهدات. و بيوفائى محبوب را نيز جفا گويند.

(كشاف ص ١٥٥٥).

راه وفا پيش گير كان ز جفا خوشتر است‌

گر چه جفايت خوش است ليك وفا خوشتر است‌