- (اين اصطلاح هيوى است) دايره ارتفاع يكى از دوائر بزرگ است كه آن را دايره سمتيه هم گويند، البته دايره موهومى كه بدو سمت رأس و قدم عبور كند بطرف خطى كه از مركز عالم به سطح فلك اعلى خارج ميشود عبور كند و دايره افق را بر زواياى قائمه قطع نمايد در دو نقطه غير ثابت و هر يك از آن دو نقطه را سمت نامند و هر يك از قوسهاى واقع بين هر يك از آن دو نقطه را كه يكى مشرق و ديگر مغرب بود قوس سمت نامند، بين هر يك از آن دو نقطه يكى شمال و يكى جنوب بود.

اين دايره در دو موضع با دايره نصف النهار انطباق يابد يكى در تقاطع اسفل ديگر در تقاطع اعلى.

(از التفهيم ص ١٨١) ابو ريحان بيرونى در باب ارتفاع گويد:

آفتاب يا ستاره يا هر كدام نقطه مفروض كه نهى و بروى و بر قطب افق دايره بزرگ بوهم بگذارى، ارتفاع آن چيز قوسى بود كه از اين دايره ميان او و ميان افق افتد. و هميشه عمودى بود بر افق ايستاده. و تمام اين ارتفاع، آن قوس بود كه از سمت الرأس كه يكى قطب است از آن افق، تا بدان چيز [افتد]. و اگر او زير افق باشد و همان دايره بر وى انديشى، آن قوس كه ميان او و ميان افق اوفتد ازين دايره، انحطاطش خوانند. و آنچه ميان او و ميان سمت الرجل [بود] كه ديگر قطب افق است تمام انحطاط خوانند و ارتفاع اوسط آن قوس بود كه از دايره ارتفاع كه گفتيم ميان تقاطع او با معدل النهار بود تا بافق.

(رجوع شود به التفهيم ص ١٨١ و ١٨٢)

ارْتِفاعِ سَمْتِ قِبْلَة

- (از اصطلاحات هيوى است) و عبارت از رسيدن آفتاب بود بارتفاعى كه در آن ارتفاع ظل، مقياس مسامت مكه معظمه باشد.

(از بيست باب ملا مظفر)

ارْتِفاعِ كَوْكَب‌

- (اين اصطلاح هيوى و نجومى است) و ارتفاع كوكب عبارت از بعد آن كوكب بود از افق يعنى قوسى است كه از دايره ارتفاع ميان خط تقويم كوكب (نقطه كه كوكب واقع است) و افق در فوق زمين (اصولا دوائر ارتفاع در فوق و قسمت مرئى است) و البته همين فاصله و بعد را در طرف تحت الارض و قسمت نامرئى، مقابل ارتفاع يعنى انحطاط در صورتى گويند كه آن قوس ما بين زياده از ٤/ ١ نباشد و آن نقطه كه كوكب در آن واقع است كه درجات ارتفاع بدان مقياس شود اگر در حد نهايى باشد غايت ارتفاع گويند يعنى ٤/ ١ تمام باشد.

(رجوع به دوائر ارتفاع شود)

ارْتِفاع نِصْفُ النّهار

- (اين اصطلاح هيوى است) رجوع بارتفاع و دوائر ارتفاع شود.

ارْتِفاع نَقِيْضَيْن‌

- (اصطلاح منطقى) اهل معقول گويند اجتماع و ارتفاع‌