- (اصطلاح كلامى) كلمه اجل در لغت بمعنى وقت محدود در آينده است و اجل انسان و حيوان مرگ اوست‌ «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ» و آن يا طبيعى است يا اخترامى رجوع شود بفرهنگ علوم عقلى تأليف نگارنده (از كشاف ج ١ ص ٨٣) اين كلمه در نحو حرف جواب است مانند «نعم» و تصديق براى خبردهنده و اعلام براى خبرگيرنده و وعد است مر طالب را مانند آنكه در پاسخ «قام زيد» گفته شود اجل و در پاسخ اقام زيد و يا «اضرب زيدا» گفته شود اجل (از مغنى ص ٨).

إِجْماع‌

- (اصطلاح فلسفى، اصولى) اجماع در لغت بمعنى اتفاق و اتحاد و عزم است و در اصطلاح فلاسفه اراده مؤكد كه بدنبال آن حركت عضلات است اجماع مينامند و چنانكه در تحت عنوان اراده بيان خواهد شد صدور هر فعلى بدنبال مقدمات و مبادى چند خواهد بود كه آنها را مقدمات عامه افعال ميگويند كه در تمام افعال اختيارى هست و لازمه آنها است و آنها عبارتند از علم (تصور يا تصديق) ميل، شوق و اراده جازم كه اجماع است كه بعد از تحقق و حصول اين مقدمات بلا فاصله حركت عضلات است بطرف فعل و انجام عمل منظور.

اين مقدمات عموما در افعال اختيارى موجودند و لكن در افعال غير اختيارى بعضى از اين مقدمات موجود نيست رجوع شود به شوق و اراده و عزم.

(اسفار ج ٣ ص ٧٨ ج ١ ص ١٧٣ شفا ج ٢ ص ٤٧١) و در اصطلاح اصول اتفاق فقها باشد در هر عصرى از اعصار بر امرى دينى در شرعيات نه در عقليات.

اساس اجماع كه يكى از ادله اربعه است مورد اتفاق تمام فرق مسلمين است و منشأ آن هم روايت نبوى است كه فرمودند

«لا تجتمع امتى على الخطاء

لم يكن اللّه ليجتمع امتى على الخطاء

كونوا مع الجماعة

يد اللّه مع الجماعة»

و آيه قرآن‌ «وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً» لكن اهل سنت و جماعت اجماع را بنفسه حجت دانند و گويند اجماع عبارت از اتفاق مجتهدين از امت محمد ميباشد بر امرى شرعى در هر عصرى و مراد از اتفاق اشتراك در اعتقاد باشد يا اشتراك در قول يا فعل (از التلويح ص ٤٩٨).

و علماء مذهب جعفرى گويند اجماع عبارت از اتفاق مجتهدين و يا اهل حل و عقد از امت محمد باشد بر امرى شرعى به نحوى كه كاشف از قول معصوم باشد بنا