(دستور ج ١ ص ٢٥١) صدرا گويد: بعث عبارت از خروج نفس است از هيآت محيطه بآن چنانكه جنين از قرار مكين خارج شود او گويد و قبر حقيقى عبارت از انغماس نفس و انحصار آنست بعد از موت بدن در آن هيآت مكتنفه بآن و نفس ما بين موت و بعث بمنزله جنين است و يا بمنزله نائم است كه قواى او قدرت ادراك مدركات آخرت را ندارد و موقعيكه حشر و قيامت برپا شد انسان از ميان آن انغمار برانگيخته ميشود و در اين صورت يا بطور مطلق حر و آزاد ميگردد و يا مغمور و اسير زاجرات و قاسرات است. (اسفار ج ٤ ص ١٥٩) و بهر حال اين كلمه مأخوذ از قرآن مجيد است كه فرمودند: فانظر الى يوم يبعثون، مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ‌. قُلْ- يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ‌- أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها.

فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ‌.

يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ.

منظور زنده شدن آدميان است بعد از مرگ در روز حشر. عارفان گويند بعث آدميان باين است كه در طريق سير و سلوك الى اللّه مجددا باصل و موطن اصلى خود بازگردند كه فرمودند: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا- إِلَيْهِ راجِعُونَ‌. انسان مرگ و بعث‌هاى متعدد دارد در هر مرحله از مراحل كمال مرگ و رجعت و بعثى دارد.

(رجوع شود بفرهنگ علوم عقلى تأليف نگارنده).

بُعْد

- (اصطلاح فلسفى و عرفانى) بضم باء، مراد از بعد هر نوع امتدادى است اعم از آنكه بتوان امتداد ديگرى در آن فرض كرد يا نه قسم دوم مانند خط قسم اول مانند سطح و جسم و بالاخره مطلق امتدادات ثلاثة يعنى طول و عرض و غمق را بعد ميگويند.

بعد نزد متكلمان و عده از فلاسفه كه قائل به نفى مقدارند عبارت از امتداد موهوم است و نزد اكثر فلاسفه كه قائل بوجود مقدارند عبارت از امتداد موجود است و نزد حكمائى كه قائل بوجود خلاء ميباشند بعد بر دو نوع است يكى امتداد قائم بجسم تعليمى و ديگر امتداد مجرد از ماده كه قائم بنفس است بنحوى كه اگر جسمى شاغل آن نباشد خلاء خواهد بود.

اما حكمائى كه وجود خلاء را محال ميدانند بعد مجرد را منكرند و گويند:

بعد عبارت از امتداد قائم بجسم است اما تعريف بعد موهوم كه عقيده متكلمان است عبارت از امتداد موهوم مفروض در جسم است.

(از شفا ج ١ ص ١١٧- دستور ج‌