اشفاق بر غير را خليقه گويند و اشفاق بر نفس يا از جهت فساد اخلاق است و يا از جهت فساد افعال: فساد اخلاق بمخالفت با حق است و فساد افعال، اخلال بر شرائط صحت عمل است.

(شرح منازل ص ٤٣)

اشْكالِ ارْبَعَه‌

- (اصطلاح منطق) در تحت عنوان كلمه قياس بيان خواهد شد كه قياس عبارت از قول و گفتارى است كه مركب از دو مقدمه باشد كه بالالزام منتج نتيجه خاص باشد مانند «عالم متغير است.

هر متغيرى حادث است كه نتيجه ميدهد عالم حادث است».

مقدمه اول را صغرى و مقدمه دوم را كبرى گويند و ناچار هر يك از دو مقدمه را موضوع و محمول است كه موضوع و محمول در هر كدام مكرر است چنانكه «متغير» در صغرى و كبراى قياس فوق تكرار شده است مكرر در دو مقدمه را حد وسط يا اوسط گويند و آن اگر محمول در صغرى و موضوع در كبرى باشد شكل اول گويند و اگر بعكس موضوع در صغرى و محمول در كبرى باشد شكل چهارم گويند و اگر موضوع در هر دو باشد شكل دوم و اگر محمول در هر دو باشد شكل سوم كه هر يك را شرائط خاصى است از لحاظ كميت و كيفيت تا منتج نتيجه باشد.

(اساس الاقتباس ص ١٩١)

اشْمام‌

- (اصطلاح ادبى) اشمام نزد قراء و نحويان عبارت از اشارت بحركت بدون تصويت باشد و آن باشد كه دو لب را بر صورت خود قرار داده و كسره را بضمه مايل كرده و بعد از او بياء ساكنه مايل نمايد مانند «قيل» و «بيع».

اشْياء بَسِيْطَة

- (اصطلاح فلسفى) اشياء بسيطه يعنى موجودات بسيط و مراد از بسائط گاه عناصرى است در حال خلوص و محوضت و گاه عقول و نفوس است و گاه اجزاء لا ينجزى است.

و گاه اطلاق بر صور عقليه شده است و اشياء مركبه در مقابل بر صور جسمانيه اطلاق شده است.

(اسفار ج ٢ ص ١٧٣ و رجوع شود به بسيط)

اشْياء ثُلاثِىّ‌

- (اصطلاح فلسفى) فيثاغورثيان مسأله اعداد را مورد توجه قرار داده و اساس كار آنها در توجيه موجودات عالم بر اعداد بوده است و از اين جهت هر يك از مسائل علمى و اخلاقى را نمودار عددى و مرتبتى از اعداد ميدانستند و گفته‌اند «طبيعة الموجودات بحسب طبيعة الاعداد فمن عرف العدد و احكامه و طبيعته و اجناسه و انواعه و