- اين اصطلاح عرفانى و فلسفى است و از نظر عرفا عبارت از تحرك دل است براى مراد به بيدارى از خواب غفلت و يا تحرك دل بود اندر حال وجد و يا تحرك قلب است بسوى خدا بتأثير وعظ و سماع و در فلسفه عبارت از حركت غير ارادى است بطرف مراد گر چه مبدأ آن اراده باشد.

(از لمع ص ٣٦٧- كشاف ص ٦٠٩- مصباح الانس ص ٤٢١)

انْس‌

- (اصطلاح عرفانى) انس در لغت ضد توحش و وحشت است و سكون قلب است.

انس در اصطلاح عبارت است از التذاذ باطن بمطالعه كمال محبوب.

شيخ الاسلام گفته است: انس التذاذ روح است بكمال جمال.

جنيد گفته است انس ارتفاع حشمت است با وجود هيبت.

ذو النون گفته است: انس انبساط محب است با محبوب (مصباح الهدايه ص ٤٢١، منازل ص ١١٦).

ابو حمزه خراسانى را از انس پرسيدند گفت: «ضيق الصدر عن معاشرة الخلق ... و ليس كل من يصلح للمجالسة يصلح للمؤانسة» (طبقات ص ٤٩٩، ٣٢٦).

در تعرف گويد: آنكه با چيزى يا با كسى بسيار صحبت كند و همنشين باشد با آن انس گيرد بطورى كه آن انس را برابر عشق بيند و تبديل به محبت و عشق گردد و در مرتبتى است كه جدائى عاشق از معشوق مؤلم خواهد بود، و حال انس حال عظيم است، چنانكه بت‌پرستان بمعبود خود انس داشتند و از درهم ريخته شدن و از بين رفتن آنها دفاع كردند.

«الانس باللّه نور ساطع و الانس بالخلق هم واقع» (طبقات ص ٢٣).

رويم گويد: «الانس ان تستوحش مما سوى محبوبك» (طبقات ص ١٨٤).

سهل گويد «الانس باللّه ان تستوحش من الخلق الا من اهل ولاية اللّه فان الانس باهل ولاية اللّه هو الانس باللّه» (طبقات ص ٢٣٥) ممكن است كسى از چيزى متوحش باشد و كم كم بدان نزديك شود و منجر بانس گردد بطورى كه جدائى از آن دشوار گردد و از فراق او هلاك گردد «و مفارقة الاحباب و اللّه اصعب».

«الانس بالخلق وحشة و الطمأنينة اليهم حمق و السكون اليهم عجز و الاعتماد عليهم و هن و الثقة بهم ضياع و اذا اراد- اللّه بعبد خيرا جعل انسه به و بذكره» (طبقات ص ٢٠١)