پس حق تعالى بتجلى جمال سر ايشان را باقى گرداند و آنان كه اهل فنا بوند هيبت را مقدم دانسته‌اند و آنان كه ارباب بقائند انس را مقدم دارند (كشف المحجوب ص ٤٩١)

انْسان‌

- (اصطلاح عرفانى) انسان را تعريف كرده‌اند به موجود سخنگوى ميرنده. (جامع الحكمتين).

اخوان الصفا گويند: انسان نام است براى جسد معين و نفس معين كه ساكن در آن جسد است و جسد و نفس دو جزء براى آن «يوجد الانسان على اتم وجوده كل طبع و كل جوهر ليس فيه انفعال و هو- بذاته فانه يكون قد اصاب الحال الافضل».

(تفسير ص ١٦٧٨) «ماهية الانسان هو العلم».

(تهافت التهافت ص ١٢٧)

انْسانِ حِسّى‌

- (اصطلاح فلسفى) صدرا قول بوجود انسان حسى را منسوب بمعلم اول ميداند مير داماد كه استاد صدرا بوده است و اخوان اين مطلب را نيز تأييد كرده‌اند و گويند روح و كالبد دو جزء انسان‌اند يكى از آن دو جزء شريف است و مانند لب است و جزء ديگر كه جسد باشد قشر است يكى مانند درخت است و ديگرى (نفس) ثمره آنست نفس راكب و جسد مركوب است. جسد مركب از گوشت و پوست و استخوان است و نفس جوهر سماوى روحانى است و ناطق نورانى است و باقى و دراك است.

(اخوان ج ٢ ص ٣١٩) و گويند همان طور كه بروج دوازده‌اند در بنيه انسان دوازده ثقب است كه دو گوش و دو چشم و دو منخر و دو پستان و دهن و سره و فرجين است و همان طور كه ...

(اخوان ج ٣ ص ١٠) «انما يصير الناس اناسا كونهم ناطقين».

(تفسير ص ١٤٦٥) خلاصه كلام مير داماد آنكه در باطن انسان مخلوق از عناصر و اركان كه انسان حسى طبيعى است انسانى نفسانى و حيوانى برزخى است با جميع اعضاء و حواس و قوا كه در اين دنيا در وجود انسان موجود است و حيات آن مانند حيات اين بدن نيست كه عرضى بوده و از خارج وارد بر آن شده باشد بلكه او را حيات ذاتى است.

انسان نفسى جوهر متوسط ميان انسان عقلى و انسان طبيعى است و آنچه در انسان حسى است بر نحو اعلى و اشرف در انسان نفسى ميباشد و آنچه در انسان نفسى است بر نحو اعلى و اشرف در انسان عقلى ميباشد و قواى قائم ببدن و اعضاء انسان طبيعى ظلال نفوس مدبره‌اند كه انسان نفسى اخروى است و آن انسان نفسى برزخ و ظلال انسان عقلى است و در نتيجه انسان طبيعى ظلال ظلال ما فى العقل و قشر و غلاف انسان محشور در آخرت است.

(اسفار ج ٤ ص ١٤- مشاعر ص ١٣٧- رسائل ص ٣٤٩) لكن در جاهاى ديگر ديده شده است كه اين قول را نسبت بافلاطون داده‌اند و