و بالجمله حصول احساس را سه شرط است يكى حضور ماده نزد آلت ادراك و ديگر اكتناف هيأت مخصوصه و جزئى بودن مدرك و لكن در تخيل وجود شرط اول لزومى ندارد و در توهم شرط اول و دوم نيست.

(اسفار ج ١ ص ٢٩٠- رسائل صدرا ص ١٣٥) در تهافت التهافت است كه «الادراك هو شى‌ء يوجد بين فاعل و منفعل و هو المدرك و المدرك».

(تهافت التهافت ص ٤٦٣) «العلّة فى الادراك هو المدرك نفسه».

(تهافت التهافت ص ٤٦٠) «علة الادراك هو التبرى من الهيولى».

(تهافت التهافت ص ٤٣٤) ادراك باصطلاح صوفيان بر دو وجه است يكى ادراك بسيط كه ادراك وجود حق است با ذهول از اين ادراك و از آنكه ادراك وجود حق است و ديگر ادراك مركب و آن عبارت از ادراك وجود حق است با شعور بآن ادراك و بآنكه مدرك حق تعالى است و اين ادراك محل فكر و خطا و صواب است و حكم ايمان و كفر راجع بدان ميباشد و فضيلت اهل معرفت بآن است (كشاف ص ٤٨٤).

و بالجمله ادراك مركب، هو عبارة عن ادراك وجود الحق مع الشعور بهذا الادراك و بان المدرك هو الوجود الحق، و ادراك بسيط، هو عبارة عن الوجود الحق سبحانه مع الذهول عن هذا الادراك و عن ان المدرك هو الوجود الحق سبحانه.

(أشعة اللمعات ص ١٧).

در مصباح الانس است كه مراتب ادراكات يا كلى‌اند كه اصل در واجب و مبادى عاليه‌اند و در انسان مستنبط از جزئيات است. و يا جزوى بوده و بواسطه آلات بدنيه‌اند در اين صورت يا بواسطه حواس ظاهرى ميباشند و يا بواسطه حواس باطنى. (مصباح الانس ص ٤٥) شيخ اشراق گويد: ادراك هر چيزى نسبت به نفس خود عبارت از ظهور اوست براى ذات و خود ادراك مجردات خود را بظهور خود براى خود است و ادراك آنها غير را بتمثيل صور و مثال آنها است.

(ش ص ٢٩١، ٢٩٧)

إِدْراكِ بَسِيْط

- (اصطلاح فلسفى) ادراك بر دو قسم است يكى ادراك بسيط و ديگرى ادراك مركب. ادراك مركب عبارت از ادراك با علم بآن ادراك است چنانكه جهل مركب عبارت از جهل با عدم توجه و علم بآن جهل است كه در حقيقت مركب از دو جهل يكى جهل و ديگرى جهل به جهل ميباشد و ادراك بسيط علم باشياء با عدم توجه و علم بدان علم است.

صدرا گويد: تمام موجودات عالم‌