(٧)- تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ در حالتى كه از پى در آيد آن را از پس در آينده مراد سماوات و كواكب‌اند كه در عقب آن شكافته و پراكنده شوند يا نفخه ثانيه كه بعد از نفحه اولى واقع شود و همه خلقان زنده شوند كقوله تعالى‌ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى‌ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ‌ و ميان نفختين چهل سال باشد و ميتواند بود كه مراد به‌ الرَّادِفَةُ قيامت باشد كقوله تعالى‌ عَسى‌ أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ‌ چه مراد باين رديف قيامتست كه كفره بآن استعجال ميكردند و بدانكه‌ يَوْمَ‌ منصوبست به (لتبعثن) كه جواب قسم است و از اين لازم نميآيد كه بعث در نفخه اولى باشد زيرا كه معنى مراد اينست كه لتبعثن فى الوقت الواسع الذى تقع فيه النفختان و هم يبعثون فى بعض ذلك الوقت الواسع و هو وقت النفخة الاخرى و دال بر اينست اينكه‌ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ حالست از الرَّاجِفَةُ و مى‌تواند بود كه منصوب باشد به وجفة القلوب كه دلالت ميكند بر آن قوله:

(٨)- قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ دلها در آن روز ترسان و لرزان باشد.

(٩)- أَبْصارُها ديدهاى خداوندان دلها خاشِعَةٌ فرا خوابانيده بود بجهت فرط اهاويل آن‌ واجِفَةٌ صفت قلوبست و أبصارها خاشعة خبر آن و لهذا أَبْصارُها مضاف بآن شده و نميتواند بود كه‌ الرَّاجِفَةُ صفت قلوب نباشد بجهت عدم جواز ابتدا بنكره پس اين از قبيل كريمه‌ وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ‌ باشد و در «أبصار» مضاف محذوفست اى اصحابها و مؤيد اينست قوله:

(١٠)-

يَقُولُونَ‌ ميگويند ايشان يعنى منكران بعث در دنيا وقتى كه بايشان ميگويند كه شما مبعوث خواهيد شد أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ‌ آيا ما رد كرده شدگانيم‌ فِي الْحافِرَةِ در حالت اولى، يعنى آيا ما را بعد از مرگ بهمان حالت كه داشتيم رد خواهند كرد، حافرة مأخوذ است از رجع فلان فى حافرته أي طريقه الذى جاء فيها فحفرها اى اثر فيها بمشية فيها، و قال الطبرسى رجع الشيخ فى حافرته اى رجع من حيث جاء و ذلك كرجع القهقرى و بناى آن بر نسبت است اى منسوبة الى الحفر پس اين از قبيل‌ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ باشد و نهاره صائم، و گفته‌اند كه حافرة بمعنى محفوره است اى نرد فى قبورنا بعد موتنا احياء.

(١١)- أَ إِذا كُنَّا آيا چون گرديم ما عِظاماً نَخِرَةً استخوانهاى كهنه نزديك خاك شدن ما را مبعوث گردانند، و حفص‌ نَخِرَةً خوانده و اين ابلغست در معنى يعنى بنهايت كهنگى و ريزندگى.