ضمير بجهت آنست كه شرر اسم جنس است، از حسن و قتاده نقلست كه صفر بمعنى سوداست و تسميه آن بصفر بجهت آنست كه سواد ابل مائل بصفرت است و چون آتش دوزخ سياه است مايل بزردى، شراره او نيز چنين خواهد بود، و تشبيه شراره بقصر بجهت عظم آنست و بجمالات صفر جهت لون و كثرت و تتابع و اختلاط و سرعت و حركتست، و جمالات جمع جمالست يا جمالة كه جمع جملست و حفص (جمالة) خواند.

(٣٤)- وَيْلٌ‌ عذاب عظيم و عقاب اليم‌ يَوْمَئِذٍ در آن روز لِلْمُكَذِّبِينَ‌ مر دروغ زنان را است كه صفت دوزخ و شراره آن را باور ندارند.

(٣٥)- هذا اين روز يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ‌ روزيست كه سخن نگويند كافران بجهت فرط دهشت يعنى در بعضى مواقف چه قيامت مواطن و مواقف متعدده خواهد داشت در يك موقف سخن نگويند بجهت فرط اهاويل و اخاويف آن، و در موضعى بسخن در آيند، يعنى در مقامى زبان خصومت بگشايند و با يكديگر بحث كنند كقوله تعالى‌ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ‌ و در موضعى ديگر مهر بر زبانهاى ايشان نهند تا سخن نگويند و جوارح و اعضاى ايشان را بسخن آرند كقوله تعالى‌ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى‌ أَفْواهِهِمْ‌ يا مراد اين باشد كه در هيچ موقف ناطق نشوند بنطقى كه منتفع به باشد و نطق ايشان در حكم لا نطق باشد بجهت عدم ترتب نفع و مسموعيت آن كه‌ يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ‌.

(٣٦)- وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ‌ و دستور داده نشود مر ايشان را در اعتذار فَيَعْتَذِرُونَ‌ پس عذر خواهى نكنند يعنى اذن و اعتذارى كه متعقب آنست از ايشان منتفى باشد و نميتوان بود كه فاء سببيه باشد بجهت عدم منصوبيت فعل و رفع توهم جواز عذر ايشان در همين عدم رخصت ايشان.

(٣٧)- وَيْلٌ‌ كرب و اندوه بسيار و مشقت بيشمار يَوْمَئِذٍ در آن روز لِلْمُكَذِّبِينَ‌ مر آنان راست كه تكذيب كنند اين خبرها را.

(٣٨)- هذا اين روز يَوْمُ الْفَصْلِ‌ روز حكم و قضاست ميان ظالمان و مظلومان يا روز جدا كردنست محق را از مبطل‌ جَمَعْناكُمْ‌ جمع كرديم شما را اى مكذبان اين امت‌ وَ الْأَوَّلِينَ‌ و پيشينيان را كه تكذيب رسل گذشته كرده بودند يا پيغمبران و مؤمنان، اينكلام مقرر و مبين يوم فصلست زيرا كه فصل ميان سعداء و اشقياء و انبياء و امم فرع جمع شدن اولين و آخرين است در يك موضع تا فصل ميان متحقق شود.

(٣٩)- فَإِنْ كانَ لَكُمْ‌ پس اگر هست شما را اى كافران‌ كَيْدٌ مكرى و حيله‌اى‌