(٧)- وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها اى و الارض و القادر الكامل التام القدرة الذى طحيها و نفس و الحكيم الباهر الحكمة الذى سويها يعنى سوگند بزمين و بآن قادر تمام القدره كه گسترده آن را و مسطح گردانيده براى مقر بندگان و بنفس آدم‌ [١] عليه السّلام يا مطلق نفوس و بآن حكيم غالب الحكمة كه تسويه فرمود اعضاى او را و وى را راست خلقت و منقب الخلقه گردانيد؛ و تنكير نفس يا بجهت تعظيم است اگر مراد نفس آدم باشد اى نفس خاصة من بين النفوس يا بجهت تكثير اگر مراد جميع نفوس باشد بر طريق قوله‌ عَلِمَتْ نَفْسٌ‌ و نزد بعضى ما آت مذكوره ما آت مصدريه‌اند اى و السماء و ما بنيها مع احكامها و اتساقها و الارض و طحوها و تسطيحها و بسطها و نفس و تسويتها، و اول اولى است بجهت اينكه اينوجه مستلزم تجرد فعل است از فاعل و اختلال آن بنظم قوله تعالى:

(٨)- فَأَلْهَمَها پس الهام داده و افهام نموده مر آن نفوس را فُجُورَها دروغ و ناپاكى و بى‌باكى او را وَ تَقْواها و پرهيزكارى و فرمان بردارى او را [٢] يعنى اعلام او نموده كه فجود و معصيت و انواع شرور قبيحست و طاعات و تقوى و اصناف فعل خير حسن است و بعد از نهى از اول و امر بثانى تمكين او داده در اختيار كردن به هر كدام از آن بدليل قوله:

(٩)- قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها و اين جواب قسم است و حذف لام بجهت طول كلام يعنى بدرستى كه رستگار شد هر كه پاكيزه گردانيد از كفر و ضلالت نفس خود را از دنايس و رذايل كفر و معصيت، يا نشو و نما داد او را بمعرفت و طاعت.

(١٠)-

وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها و بدرستى كه بى‌بهره ماند هر كه نفس خود را بجهالت گذاشت يا كم گردانيد قدر و مرتبه او را بفسق و معصيت و اصل دسى دسس بمعنى اخفى و نقص‌

[١] مراد از نفس در اين آيه شريفه (و اللَّه اعلم بمراده) يا همان جوهر ملكوتى و روح انسانيست كه در صفحه ٢٤٦ اشاره نموديم و يا عبارتست از شخص آدمى يعنى مجموع روح و بدن بقرينه‌ وَ ما سَوَّاها فتأمل جدا.

[٢] فاء در فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها از براى تعقيب است بدين معنى كه حقتعالى آدمى را تسويه فرمود يعنى در خلقت كليه اجزاء تن و قواى طبيعى و حواس ظاهرى و باطنى و غرائز نفسانى و نيروهاى روانى او تعديل نمود و هر يك را مطابق قانون عدل و حكمت بيافريد اعطى كل ذى حق حقه و همه را برابر و مناسب با يكديگر قرار داد بر وجهى كه آدمى بتواند بوسيله اينها بكمال لايق خويش برسد و معاش و زندگى خود را تأمين نمايد و پس از اين تسويه گنه كارى و پرهيزكاريش را باو الهام نمود و معنى الهام افكندن چيزيست در دل و در اينجا مراد افهام و اعلام پروردگار است فجور و تقواى نفس را بوى يعنى حقتعالى طريق فجور و تقوى را بنفس بشناسانيد و وى را آگاه ساخت كه فجور و عصيان قبيح و بد است و طاعت و تقوى حسن و نيكو است تا از تبه كارى دورى جويد و بطاعت و پرهيزكارى بپردازد و قريب بدين وجه در اصول كافى از حضرت صادق عليه السلام مرويست فى قوله تعالى فألهمها فجورها و تقواها قال عليه السلام: بين لها ما تأتى و ما تترك يعنى بيان كرد حقتعالى از براى نفس آنچه را كه بايد بجا بياورد و آنچه را كه بايد ترك كند.