(٤)- وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ‌ و آن گاه كه ناقه‌هايى كه ده ماه از حمل ايشان گذشته باشد و بزادن نزديك گشته فرو گذاشته شوند، يعنى بجهت فرط مشغولى و گرفتارى هيچكس پرواى رعى و مراعات آن ننمايد، يا آنكه آن نفيس‌ترين و عزيزترين مالها است نزد عرب و بجهت نفاست آنها را بار نميكنند و سوار نميشوند و شير نميدوشند، و از جبائى نقلست كه مراد بعشار سحابند كه حوامل امطارند يعنى ابرها از باريدن معطل شوند و اين جمع عشراء است چون نفاس كه جمع نفساء است.

(٥)- وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ‌ و آن گاه كه همه جانوران وحشى جمع كرده شوند در يك جا و همه بيكديگر مختلط شده متعاديان را مجال اضرار يكديگر نماند، از قتاده مرويست كه همه حيوانات بجهت قصاص محشور شوند تا آن كه ذباب را نيز حشر كنند، و مرويست كه بعد از قصاص و اعواض آنها را خاك كنند و هيچكدام باقى نمانند مگر آنچه در او سرور بنى آدم باشد و موجب تعجب ايشان از صورت ايشان چون طاوس و غير آن، و كسانى كه ميگويند عوض دايمست قايلند به اينكه وحوش نيز هميشه خواهند بود و جماعتى كه از آنها قايل بدوام عوض نيستند ميگويند كه حق سبحانه ايشان را مؤيد سازد بفضل عميم و فانى نگرداند و اصح و اشهر عدم بقاى ايشانست، [١] و از ابن عباس روايتست كه مراد بحشر وحوش موت ايشان است يقال: اذا اجحفت السنة بالناس و اموالهم حشرتهم السنة حشر هر چيزى موتست مگر جن و انس كه آن بعث و نشور است:

(٦)- وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ‌ و آن هنگام كه درياها پر گردانيده شوند يعنى بيكديگر آميخته سازند تا همه درياهاى تلخ و شيرين يك دريا شود، و يا اين ماخوذ است از سحر التنور اذا ملأه بالحطب يعنى درياها پر از آتش گردانيده شود و تفتانيده گردد براى تعذيب اهل نار.

از ابن عباس مرويست كه چون روز قيامت شود خداى تعالى آفتاب و ماه و ستارگان را درهم پيچد و در دريا افكند و بعد از آن بادى بر آن جهد و همه درياها را پر از آتش گرداند، و در فتوحات مذكور است كه عبد اللَّه عمر هر گاه كه دريا را بديدى گفتي يا بحرمتى تعود نارا، و از حسن مرويست كه معنى آيه آنست كه آب درياها را ببرند و آن را خشك گردانند بمرتبه‌اى كه يك قطره آب در آن نماند، و از جبائى نقل كرده‌اند كه مراد بحار جهنم است نه دنيا زيرا كه بحور دنيا فانى خواهد گشت‌

[١] وحوش جمع وحش و هو اسم لما لم يستأنس بالانسان من حيوان البر و واحده وحشى (جانور دشتى بر خلاف اهلى) و از آيه ٧ سوره انعام‌ وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ ... الى قوله‌ ثُمَّ إِلى‌ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌ مستفاد ميشود كه اين حشر مخصوص حيوانات وحشى نيست بلكه ساير انواع حيوانات نيز فى الجمله محشور خواهند شد. و بطور اجمال حشر حيوانات قطعى و مسلم است و اما تفاصيل آن كه آيا تمام انواع و افراد حيوانات محشور ميشوند يا گروهى از آنها و آنها كه محشور شدند آيا دوباره ميميرند يا زنده ميمانند يا عده معدودى باقى مانده و بقيه فانى ميگردند، پس براى ما معلوم نيست و از آيات و روايات هم بطور قطع و يقين چيزى استنباط نخواهد شد پس بايد ما در اين تفاصيل ساكت و علم بآنها را محول بخداى تعالى بدانيم.