گردانيده است زمين را كه ابدان پيغمبران را فانى سازد پس پيغمبر خداى زنده‌ايست كه روزى داده ميشود هم چنان كه در دنيا، و يا شاهد فرشته ايست كه در دنيا بر بنى آدم موكل است و مشهود در روز قيامت كقوله تعالى‌ وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ و اينقول عكرمه است، و جبائى گفته كه شاهد آن كسانند كه بر مردمان گواهى ميدهند و مشهود آنان كه بر ايشان گواهى داده ميشود. و از حسن بن فضل منقولست كه شاهد اين امت مرحومه‌اند و مشهود امم سابقه كقوله تعالى‌ لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ‌ و يا شاهد اعضاى بنى آدم‌اند و مشهود نفسهاى ايشان كقوله تعالى‌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ‌- الايه و يا شاهد حجر الاسود و مشهود حاجيان چنان كه در خبر است كه روز قيامت حجر الاسود بزبان فصيح گواهى دهد براى كسى كه بوي رسيده باشد، و يا شاهد ايام و ليالى‌اند و مشهود بنى آدم، قال الشاعر:

(مضى امسك الماضى شهيدا معدلا) و از حسن مأثور است كه (ما من يوم الا و ينادى انى يوم جديد و انى على ما يفعل فى شهيد فاغتنمنى فلو غابت شمسى لم تدركني الى يوم القيامة)، هيچ روزى نباشد الا كه ندا ميكند كه من روزى تازه‌ام و من بر آنچه كرده ميشود در من گواهم، پس غنيمت شمار مرا كه اگر آفتاب من غايب شود مرا در نيابى تا بروز قيامت. و يا شاهد انبيااند عليهم السّلام و مشهود پيغمبر ما صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم كقوله تعالى‌ وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ‌- الى قوله- فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ‌ و يا شاهد آدم است و مشهود ذريه او، و يا شاهد عيسى است و مشهود امت او كقوله‌ وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ‌ و بر هر تقدير جواب قسم اين است كه:

(٤)- قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ هر آينه هلاك شدند و ملعون گشتند خداوندان شكافها در زمين يعنى جماعتى كه حفرها در زمين كندند، و اين بر تقدير لقد قتل است، و أظهر آنست كه اين دليل جواب محذوف است كانه قيل: انهم لملعونون كما لعن أصحاب الاخدود: يعنى كفار مكه هلاك شدگانند هم چنان كه اصحاب اخدود هلاك شدند، چه اين سوره از براى تنبيه مؤمنان است و تصبير ايشان بر ايذاء يافتن از كفار مكه و تذكير ايشان بآنچه جارى شد بر مؤمنان كه پيش از ايشان بودند از تعذيب كفار ايشان را بر ايمان و رسيدن انواع اذيت بايشان و صبر و ثبات ايشان بر آن تا اقتداء بايشان كرده صبر كنند از آنچه از مشركان بايشان رسيد، و بدانند كه كفار تا زمان ايشان نزد حق سبحانه بمنزله آن گروهند كه حفرها كندند و پر آتش ساختند براى احراق اهل ايمان و سزاوار اينكه در حق ايشان گفته شود كه قتلت قريش هم چنان كه گفته مى‌شود

طاهرين عليهم السلام وارد شده و صريحا دلالت دارند كه اجساد طيبه آنان فانى نميشود و بلل و فساد و پوسيدگى و دثور در آنها راه نخواهد يافت و البته بحس و مشاهده نيز اين مطلب بثبوت پيوسته و ما براى عدم گنجايش محل از ذكر آن خوددارى كرديم.