(١٢)- قالُوا گفتند از روى استهزاء اگر چنين باشد تِلْكَ إِذاً آن بازگشتن آن هنگام‌ كَرَّةٌ خاسِرَةٌ بازگشتى باشد خداوندان خسران يا منسوب بزيان يا اصحاب آن زيان كار باشند همچه تاجرى كه رأس المال در باخته باشد، يعنى بطريق سخريت و استهزاء گفتند اگر قيامت متحقق شود و ما را رجوع بمحشر باشد پس ما زيانكاران باشيم چه پيوسته تكذيب آن كرده‌ايم حق سبحانه در جواب ميفرمايد كه استضعاف مكنيد بوقوع قيامت و استعجاب منمائيد بآنچه آن در نزد قدرت ما در كمال آسانى است.

(١٣)- فَإِنَّما هِيَ‌ پس جز اين نيست كه آن‌ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ يك فرياد است، يعنى يك دميدن اسرافيل كه همه خلايق بدان زنده شوند مراد نفخه ثانيست.

(١٤)- فَإِذا هُمْ‌ پس آن گاه ايشان‌ بِالسَّاهِرَةِ بروى زمين سفيد و هموار باشند كه آن زمين محشر است يعنى همه بروى آن محشور شوند هم چنان كه بزير زمين مستور باشند و تسميه آن باين اسم بجهت آنست كه مثل اين زمين مستلزم جريان سرابست و ظهور آن بر آن. يقال عين ساهرة اى جارية الماء و ضد آن نائمه است و يا بجهت آنكه صاحب آن خواب نميكند بجهت خوف عطب و هلاكت، و از وهب روايت كرده‌اند كه ساهره نام زمينى است نزديك بيت المقدس در حوالي جبل اريحا و محشر آنجا خواهد بود و خداى آن را گشاده گرداند چندان كه خواهد [١]، و بعضى گفته‌اند كه حقتعالى زمين ساهره را بيافريد از نقره خام و طول و عرض آن چهل برابر دنياست و از قتاده مرويست كه‌ بِالسَّاهِرَةِ از اسماء جهنم است، بعد از آن حق سبحانه بجهت تهديد كفار قريش بر تكذيب حضرت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و انكار حشر و تسلّى آن حضرت خبر ميدهد از وقوع عذاب بر امت حضرت موسى عليه السّلام كه اعظم از ايشان بودند در شوكت و حشمت و جسامت بجهت تكذيب و انكار و ميفرمايد كه:

[١] پوشيده نماند كه روايت وهب از طريق عامه و از حيث سند بى‌اعتبار است و از حيث مضمون نيز بجز فقره اخيره (كه حقتعالى زمين محشر را گشاده ميگرداند) به هيچ وجه شاهد و مؤيدى از آيات و احاديث بر وفق آن بنظر نرسيده و همچون اكثر سخنان وى از اسرائيلياتست چه بر فرض صحت اين سخن كه ساهرة نام زمينى است نزديك بيت المقدس در حوالى اريحا ولى بودن اين سرزمين محل حشر تمام خلايق عقلا بعيد است و چنان كه گفتيم در آيات و روايات در اين باره كه خصوص اين زمين محشر باشد چيزى نرسيده و تحقيق آنست كه بگوئيم: بعد از نفخه ثانيه و پديد آمدن زلزله عظيمه بمفاد بسيارى از آيات و روايات، اوضاع آسمان و زمين برهم خورده و تغييرات عجيب و حيرت انگيزى در سرتاسر زمين پديدار و پست و بلنديها هموار و كوه‌ها كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ‌ و چشمه‌ها و نهرها و اشجار و گياهها ناپديد و زمين محشر مستوى و مسطح و همچون سراب سفيد خواهد بود و چون هر زمينى كه خالى از جبال و اشجار و نباتات و عيون و انهار باشد ساهره مينامند زيرا كه سالكين و عابرين از بيم هلاكت خواب از چشمشان ربوده ميگردد و همواره بيدارند پس بدين مناسبت كه زمين محشر بچنين زمينى شباهت دارد از زمين محشر بساهره تعبير شده و اللَّه العالم.