از آنچه گذشت ، اصول اختلافي ميان دو مكتب ـ كه در پي منع از نقل و تدوين حديث جوشيد و گسترش يافت ـ روشن گرديد و به نتايج پربار و درستي درباره بناي دو مکتبِ «اجتهاد و رأي» و «تعبّد محض» رسيديم و بر اثر مثبتي كه «تدوين» بر فقه مُدَوِّنان برجاي گذاشت و اثر سلبي كه «منع از تدوين» بر فقه مانعان پديد آورد ، آگاه شديم و ارزش ميراث فقهي را در هر دو مکتب دريافتيم .

اكنون می‌خواهيم اعتبار دريافت هايمان را به ميزان ديگري عرضه داريم تا مقدار سازگاري هريك از اين دو خطّ مشي را با سير طبيعي سنّت‌های تاريخي و قواعد جامعه شناسي و اخلاق بشناسيم و اندازه همراهي و سازگاري آن‌ها را با شرايط مختلفي كه هر دو مكتب را در بر گرفته بود ، به دست آوريم تا دريابيم كه كدام يك از اين دو مكتب از تحريف و انحراف به دورند و كدام يك به آن نزديك‌ترند .

امام علی علیه‌السلام در خطبه‌ای می‌فرمايد :

دريافتم كه می‌گوييد «علي دروغ می‌بافد» خدا شما را بكشد! بر چه كسي دروغ می‌بندم؟! بر خدا؟ من نخستين فردم كه به او ايمان آوردم . آيا بر پيامبر خدا دروغ بسته‌ام؟! نخستين کَس منم که او را تصديق كردم .[٧١٣]

[٧١٣] . نهج البلاغه١: ١١٩، خطبه ٧١ -