آن گاه كه تدوين حديث ، نزد اصحاب تعبّد محض ـ علي رغم كوشش‌هایی كه اركانِ آن را از بين برد ـ استقرار يافت ، مكتب اجتهاد ، ضروري ديد كه دوشادوشِ آن‌ها قافله‌اش را حركت دهد و چيزي در اين عرصه تقديم دارد تا در آينده در قانون گذاری با مشكل رو به رو نشود ؛ زيرا تأخير تدوين به معناي ضايع شدن و نابودي حديث بود .

از اين رو ، هواداران اين مكتب كوشيدند تا جایگزینی را براي تدوين پديد آورند كه بتواند با مكتب «تعبّد محض» مقابله كند ؛ به همين جهت ، هشام بن عبدالملك ـ و در نقل ديگر عمر بن عبدالعزيز ـ به ابن شهاب زُهْري (م ١٢٤ﮪ) دستور داد كه به تدوينِ سنّت بپردازد .

١ - خلفا و تدوين حديث

از معمّر ، از زُهْري نقل شده كه گفت :

ما كتابتِ علمِ را ناپسند می‌دانستيم تا اينكه اين اُمَرا ما را بر آن واداشتند ، و بر آن شديم كه هيچ كس را از آن منع نكنيم .[٣١٢]

در نقل ديگر آمده است :

فرمانروايان از من كتابت را خواستند ، برايشان نوشتم ؛ از خدا

[٣١٢] . تقييد العلم: ١٠٧؛ طبقات ابن سعد ٢: ٣٨٩؛ و بنگريد به، البداية والنهاية ٩: ٣٤١ -