معناي أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [٢٢] اين نيست كه سنّت پيامبر را پس از وفاتش پيروي كنيد ؛ چراكه سنّت آن حضرت در درون خود ، عنصر دوام و بقا را در بر ندارد ، بلكه أَطِيعُوا اللهَ يعني فرمان بري از نظامي كه قرآن به آن ارشاد می‌كند و پيامبر ـ در زمان حياتش ـ نمونه آن را آورد ؛ يعني برپايی خلافت بر اساس آموزه‌های نبوّت .

و از آنجا كه اين نظام تا دوران خلفاي راشدين استمرار يافت ، آن گاه پس از آمدن امويان به ميدان سياست ، اوضاع به هم ريخت و ميانِ دين و سياست فاصله افتاد ، مردم معناي طاعت رسول را نفهميدند و در نتيجه به احاديث روي آوردند ؛ زيرا احكام در قرآن ، اندك است و ضرورت حيات ، بسي بيش از آن‌هاست .

يکی از وظايف خلافت ـ بر اساس آموزه‌های نبوّت ـ اين بود كه در پيشامدهای نوپيدا نيازهاي ضروري جامعه را برطرف سازد ، ليكن فقدان چنين دولتي مردم را به اخذ حديث برانگيخت ، و از آن جاي که متون حديثی ، برای اين مهم ، بسنده نبود ، پديده جعل حديث فزوني يافت .[٢٣]

اين سخن از امثال اين كسان ، در پي منع تدوين حديث از سوي شيخين (و سپس دعوت به اجتهاد و اكتفا به قرآن) بيان شده است . ما نمی‌خواهيم دراين باره ، سخن به درازا کشد ؛ چراكه ما را از اصل بحث خارج می‌سازد . اگر خلفاي حاكم پذيراي حق می‌شدند و امر تشريع را وامي گذاردند ، اين كار آنان را از اختلاف در حديث و احكام ـ كه گريبان گير مسلمانان شد ـ بي نياز می‌ساخت و نيازمندِ قانونمند ساختن رأي و قياس و نظاير اين دو (كه گاه به تحريم حلال و

[٢٢] . سوره نساء (٤) آیه ٥٩ -

[٢٣] . دراسات في الحديث النبوي ١: ٣٤-٣٣ -