از سويي ، منع از تدوين سنّت و گرايش به كم گويي از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم اجتهاد نزد شيخين را پديد آورد ، و اجتهاد آن دو باعث شد كه عثمان نيز اجتهاد ورزد و طبق آنچه مصلحت می‌بيند حكم ايجاد كند ، و خلفاي پس از اينان (به جز امام علی علیه‌السلام ) آرزوهايشان را در اجتهاد و مصلحت يافتند و ديدند كه اين كار ، بهترين پرده‌ای است كه در پناه آن می‌توانند آراي خود را تصحيح سازند .

امّا امام علی علیه‌السلام با اين خط مشي درافتاد ، سخنانِ آن حضرت در نهج البلاغه و ديگر جاها اين امر را چنان روشن می‌سازد كه جايي براي شك باقي نمی‌گذارد ، در اينجا دو متن از آن حضرت می‌آوريم که در ايّام خلافت خويش به ريشه يابي اختلافات می‌پردازد .

متن اول

امام ١ در سخنی می‌فرماید :

سرآغاز شكل گيري فتنه‌ها ، پيروي هواهاي نفساني و بدعت گذاري در احكام است . در اين روند ، كتابِ خدا مخالفت می‌شود و كساني به ناحق بر كسانِ ديگر حاكم می‌گردند . اگر باطل از آميختگي با حق درمي‌آمد ، بر حق جويان پوشيده نمی‌ماند و اگر حق از پوشش باطل جدا می‌شد ، مُعاندان زبانْ درازي نمی‌كردند ؛ ليكن مُشتي از اين و مُشتي از آن بردارند ، سپس به هم مخلوط شوند . اينجاست كه شيطان بر اولياي خود مسلّط می‌گردد ، و كساني نجات می‌يابند كه از سوي خدا فرجامي نيك برايشان رقم خورد .[١٨٦]

از رسول خدا شنيدم كه می‌فرمود : چگونه خواهيد بود زماني كه

[١٨٦] . نهج البلاغه، خطبه ٥٠ -