٢٣ - چاره انديشي نويسندگان و سخن پردازاني كه از سوي مكتب خلفا تأييد می‌شدند و تلاش پيوسته آن‌ها براي تراشيدن توجيهات مختلف در راستاي تبرئه عمر ، از پيامدهاي منعِ تدوين به شمار می‌رود . اينان شجاعت لازم را ندارند كه به خطاي خليفه تصريح كنند و حقايق را در اين عرصه بيان دارند .

سخن پايانی

در اين پژوهش ، سعي نگارنده بر اين بود كه بحثي را در قضيّة جلوگيری از نگارش احاديث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم پيش روي خوانندگانِ گرامي قرار دهد و اين بررسي ، با نقد و تأمّل و درنگ همراه باشد و مُدام به گفت‌وگو و تبادُل نظر بپردازد و پرس و جو كند و نتيجه بگيرد .

خواننده گرامي را در اين سفر تاريخي حديثي ، گام به گام ، همراهي كرديم . اگر وي با ما در اين سفر ضروري مهم پايدار مانده باشد ، اميد داريم كه با جانش خطوط اصلي بحث را لمس كرده باشد و در ضمن اين وارسي ، حقايقي برايش روشن شده باشد كه بر تيزبيني‌اش بيفزايد و در دستيابي به نظر درست و صواب او را مدد رساند .

از عالمان و استادانِ ارجمند و كساني كه دست اندركار فقه و حديث و ميراث علمي‌اند ، می‌خواهيم كه در پذيرش يا رَد آنچه نگاشتيم و ادعا كرديم ، با روحيّة علمي ـ به دور از تعصب و طائفه گرايي ـ بنگرند تا با هم به راه برتر و شيوه موفق‌تر برسيم ، در پي صواب برآييم نه خطا ، و حقيقت را بجوييم نه غير آن را .

روي سخن ، بيشتر با مشايخ الأزهر است و دانشگاه اسلامي مدينه ، و انجمن جهاني اسلام ـ در مكّه ـ و دانشگاه زيتونه (در تونس) ؛ و نيز بزرگانِ حوزه