فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٧ - پاسخ به نقد مقاله «نگرشى نو بر ملاك سفر شرعى» سيد هدايت اللّه طالقان

يوم دارد اين است كه در تعارض با مسير يوم و ليله قابل جمع نيست».

اولاً چه تفاوتى بين شغل يوم و بياض يوم و امثال اينها هست كه روايت شغل يوم با روايت مسير يوم وليله قابل جمع نيست، ولى بقيه روايات قابل جمع‌اند؟

ثانياً و مهمتر، شناخت «ارتباط روايات دالّ بر بعد زمانى» و سپس نحوه جمع بندى بين آنها بر اساس قواعد اصولى است كه به آن توجه نشده است.

در مقاله بيان شده كه براى بعد زمانى چهار دسته روايت است كه دسته چهارم كنار رفته، دسته سوم مبين دسته دوم اعلام شده و هر دو يك مضمون (مسير يوم) دارند. حال نوع ارتباط دسته اول «يوم و ليله» با دسته دوم و سوم«يوم» بايد مشخص شود، آيا متعارض يا عموم و خصوص مطلق يا اقل و اكثرند؟ اگر عموم و خصوص باشند (عموم= مطلق، خصوص= مقيد) آيا به گونه‌اى هستند كه بتوان به زعم عده‌اى مطلق را بر مقيد حمل كنيم؟ نسبت اين روايات شبيه نسبت روايات مربوط به ذكر تسبيحات اربعه در ركعات سوم و چهارم است، در برخى سه بار و در برخى ديگر يك بار ذكر تسبيحات لازم شمرده شده است. (٩) يا در تمثيلى ديگر، اگر روايايتى بگويد روز عبادت كن و روايت ديگر بگويد در شبانه روز عبادت كن ، آيا ميان اين دو روايت تعارض وجود دارد؟

ابتدا به كلام شهيد آيت ا... سيد محمد باقر صدر توجه كنيم (١٠):

«اِن التعارض اِذا لم يكن مستقرّاً فى نَظر العُرف، بَل كانَ اَحد الدليلين قرينةً على تفسير مقصود الشارع مِن الدليل الآخر، وجب الجمع بينهما بتأويل الدليل الآخر وفقاً للقرينة.

ونقصد بالقرينة الكلام المعدّ من قبل المتكلم لأجل تفسير الكلام الآخر.... لأنّنا يجب أن نفهم مقصود المتكلم من مجموع كلاميه وفقاً للطريقة التي يُقرّرها».