فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٢ - درسنامه فقه كتاب زكات (٣) درس خارج فقه سيد محمود هاشمى شاهرودى
است، ولى ضبط محمد بن فضل در سند اين حديث اشتباه است و «محمد بن فضيل» درست است كه مستنسخ اشتباهاً آن را محمد بن فضل نوشته است؛ چون در تهذيب كه اين روايت را از كلينى نقل كرده محمد بن فضيل آمده است و در نسخه صاحب وسائل و نسخه وافى و نيز نسخه مرحوم مجلسى در مرآة العقول هم «محمد بن فضيل» آمده است، تنها در نسخه چاپى كافى «محمد بن فضل» آمده و گفته شده در بعضى نسخ چاپ سنگى كافى نيز «محمد بن فضيل» ثبت شده است. اينها قراين قوى است بر اينكه در سند اين حديث، ضبط «محمد بن فضيل» صحيح است، نه «محمد بن فضل». علاوه بر اين، حسين بن سعيد ـ كه از اجلاى روات و فقهاى ماست، صاحب كتاب بوده و كتبش را على بن مهزيار نقل كرده است ـ ناقل اين روايت از محمد بن فضيل است. او روايات بسيارى را از محمد بن فضيل نقل كرده است، ولى هيچ جا ديده نشده كه از محمد بن فضل نقل كرده باشد، اين هم قرينه ديگرى است بر اينكه در اين سند، محمد بن فضيل درست است نه محمد بن فضل.
محمد بن فضيل مردد بين دو نفر است: يكى محمد بن فضيل صيرفى ازدى است كه موثق نيست و ديگرى محمد بن قاسم بن فضيل است كه توثيق شده است. گفته شده كه اين محمد بن فضيل همان محمد بن قاسم بن فضيل است كه نسبت به جدّ داده شده است و شواهدى هم آوردهاند كه در موارد بسيارى محمدبن فضيل به همين محمد بن قاسم بن فضيل كه موثق است اطلاق شده است. هر دو در يك طبقه يعنى در طبقه مشايخ حسين بن سعيد قرار دارند. در بسيارى از رواياتى كه حسين بن سعيد از محمدبن فضيل نقل مىكند اين ترديد وجود دارد كه اين ابن فضيل كداميك از اين دو است؟
برخى از رجاليون گفتهاند يا اين دو يكى هستند، يا اينكه اگر دو نفر باشند حسين بن سعيد از محمد بن فضيل موثق نقل كرده است ولى قرينه قطعى بر اين