فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٣ - پاسخ به نقد مقاله «نگرشى نو بر ملاك سفر شرعى» سيد هدايت اللّه طالقان
دليل دوم : «امكان حمل اين روايت بر تقيه» (١).
اعراض علما: براى اثبات اعراض فرمودهاند: «اولاً اين روايت را فقط جناب شيخ صدوق در كتاب من لا يحضره الفقيه آورده است و ثانياً هيچكدام از فقها و حتى خود شيخ صدوق به شهادت كتاب شريف المقنع طبق آن فتوا نداده است.»
ناقد محترم دليل اول اعراض را اين دانسته كه اين روايت فقط در كتاب من لايحضره الفقيه آمده است. بايد توجه داشت كه هيچ كس قائل به اين نيست كه اگر روايايتى فقط در يك مصدر آمده باشد، دليل اعراض است و اگر چنين تصورى درست باشد، روايات فراوانى از دور خارج مىشوند.
دليل دوم اعراض نيز ناصواب است، چرا كه:
أ - كتاب من لا يحضره الفقيه، كتاب روايى نيست، بلكه كتاب فتوايى است، خود شيخ صدوق در ابتداى كتاب (ص٣) فرموده است:
«صنف هذا الكتاب بحذف الاسانيد لئلا تكثر طرقه و إن كثرت فوائده و لم اقصد فيه قصد المصنفين فى إيراد جميع ما رووه، بل قصدت إلى إيراد ما افتى به و أحكم بصحته و اعتقدت فيه أنه حجة فيما بيني و بين ربّي تقدّس ذكره و تعالت قدرته».
ب - فتاواى اين كتاب ناظر به كتب پيشين از اكابر قوم بوده است، به تصريح خود مؤلف كه فرموده است: «و جميع ما فيه مستخرج من كتب مشهورة، عليها المعوّل و إليها المرجع».
ج - من لا يحضره الفقيه بعد از مقنع نوشته شده، چرا كه تأليف آن در سالهاى ٣٦٨ تا ٣٧٢ (نه سال قبل از وفات مؤلف بوده است.) (٢)
براين اساس، اگر شيخ صدوق در مقنع فتوايى در اين خصوص داده باشد، نظرش تغيير كرده و در آخرين كتاب فتوايى خود، بر اساس حديث زكريابن آدم
(١) اين دليل با عبارت «علاوه بر اينها» بيان شده است.
(٢) الهدايه ، مؤسسه امام الهادى، ص ٢٠٠.