فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٦٤ - نظريه حق الطاعة سيدعلى اكبر حائرى
ترديدى نيست كه عقل عملى ضرورت اطاعت و امتثال در اين قسم از مولويت را درچارچوب تكاليفى كه جعل مستقيم يا غير مستقيم خداوند آنرا در بر مىگيرد، درك مىنمايد؛ اما آيا اين بدان معنا است كه حق اطاعت اين شخص ـ كهخداوند به صورت مستقيم يا غير مستقيم فرمان به اطاعتش داده ـ از مدركات عقل عملى است؟
پاسخ اين است كه برغم آنكه عقل به ضرورت امتثال تكليفى كه از اين شخص در محدوده فرمان الهى به اطاعت او ، صادر شده حكم مىكند، اين حق اطاعت قابل درك براى عقل عملى نيست. زيرا كارى كه اين شخص بدان فرمان داده، اگر درمحدوده اى كه خداوند فرمان به اطاعتش داده قرار داشته باشد، دو وجوب در طول هم بر آن صدق خواهد كرد: نخست، وجوبى است كه از طرف اين شخص صادر شده و به فعل به عنوان اولى تعلق گرفته است. دوم ، وجوبى است كه از جانب خداوند صادر شده به اين فعل مكلف به عنوان اولى، بلكه به اين عنوان كه اطاعت اين شخص است، تعلق يافته است ـ و آنچه كه حكم عقل به اطاعت، بدان معطوف است وجوب دوم است اما لزوم اطاعت وجوب نخست، شرعى بوده و تابع محدوده جعل شرعى است و عقلى نمىباشد.
توضيح اينكه: به عنوان مثال اگر پدرى به پسر خود فرمان به آب دادن باغچه دهد و از طرفى فرض كرده باشيم كه خداوند متعال به اطاعت پدر فرمان دادهباشد، در فعل پسر دو وجوب گرد آمده است:
١ ـ وجوبى كه از ناحيهپدر صادر شده و آن با عنوان اولى به اين فعل يعنى «آب دادن باغچه» تعلّق يافته است.
٢ ـ وجوبى كه از ناحيه خداوند متعال صادر شده و با عنوان ثانوى به اين فعل تعلق گرفته است، و آن ، عنوان «اطاعت پدر» است . بنا بر اين مادامى كهبر آب دادن باغچه عنوان «اطاعت پدر» صدق نكند،وجوب صادر از جانب خداوند، شامل آن نخواهد بود. و از آنجاكه صدق اين عنوان منوط به صدور وجوب اول از جانب پدر است، وجوب دوم در طول وجوب نخست قرار خواهد گرفت،و آنچه كه عقل عملى به لزوم اطاعتش حكم مىكند، وجوب دوّمى است كه از جانب خداوند صادر شده است، اما وجوب نخستى