ليكن با اين كه او چنين حركتى را در استفاده از ظواهر پديد آورد، امّا در كنار آن هيچ گاه به خاطر ظواهر از مسلّمات عقلى و شرعى دست نكشيد و خود را مقيد به ظواهر آيات و تعبّد به آن نساخت؛ بلكه راه تأويل و تفسير آيات را بر اساس اصول و معيارهاى عقل و شرع باز گذاشت و از اين كار نيز هيچ نگرانى نداشت (٢٣). در بعد تأويل نيز ـ كه احاطه كامل به مباحث ادبى و لغوى را مى‌طلبد ـ سيّد مرتضى را گاهى رو در روى لغت‌شناسانى بزرگ همچون ابوعبيد قاسم بن سلام مى‌بينيم (٢٤). گاهى در مقام متكلم و مفسّرى بزرگ و آغازگر سبك تفسيرى درايتى در مقابل روايتى؛ تا جايى كه برخى او را به غلط متهم به اعتزال و هم سوى با معتزله نموده‌اند. (٢٥)

٢. اجماع اماميه

به نظر اجماع اماميه او حجّتى قاطع و دليلى علم‌آور است و در همه مسائلى كه متفرّد در آنهاست حجت شيعه است و إجماع از هر دليل ديگر كفايت مى‌كند (٢٦). او حجيت اجماع را به خاطر در برداشتن قول امام معصوم(ع) مى‌داند كه عقل دلالت دارد بر اين كه هيچ زمانى خالى از او نيست و او محفوظ از خطاى در قول و فعل است. (٢٧)

وى فرقى نمى‌گذارد كه اجماع كنندگان همه امت باشند يا موءمنين و يا علما؛ بلكه مهم داخل بودن امام معصوم(ع) در ميان آنها است (٢٨). سيّد مرتضى در مورد نحوه رجوع به

(٢٢)رجوع شود به مباحث كتابشناسى «انتصار» و «ناصريات» از همين مجموعه نوشتارها.
(٢٣)ر.ك: امالى المرتضى، ج٢، ص٣٥، چاپ مصر.
(٢٤)ر.ك: ترجمه ادب المرتضى، ص٣٦.
(٢٥)ر.ك: مقدمه استاد رشيد صفار بر ديوان سيد مرتضى، ج١، ص٧٩ و نيز ر.ك: ترجمه فارسى ادب المرتضى(شخصيت ادبى سيد مرتضى)، ص٢٩.
(٢٦)الانتصار، ص٨١. و نيز ر.ك: الذريعة ج٢ ص٣٦٠، و جوابات المسائل الرسية الاولى(رسائل الشريف المرتضى) ج٢، ص٣٦٦.
(٢٧)الانتصار، ص٨١.
(٢٨)الذريعة، ج٢، ص٦٠٤.