حضور امام عليه السّلام نزد هر انسان محتضر ـ با وجود آن كه شيخ مفيد رحمه اللّه با استناد به اجماع و تواترِ نقل اين خبر از صادقين عليهما السّلام بر آن صحه گذارده است (٥٣) سيد مرتضى دلالت اين روايت را استبعاد كرده و مى‌گويد:

انّ أميرالموءمنين عليه السّلام كيف يشاهده كل محتضر، والجسم لايجوز أن يكون في الحال الواحدة في جهات مختلفة. (٥٤)

آن را اين طور تأويل مى‌كند كه اگر محتضر اهل ايمان باشد خداوند به او بشارت مى‌دهد به حظ و بهره او از ولايت اميرالموءمنين؛ مثل آن كه آن حضرت نزد او حاضر باشد و اگر از دشمنان اهل بيت باشد، به او عذاب و ضرر ناشى از دشمنى‌اش با أهل البيت را مى‌فهماند (٥٥). سپس بر آن از لغت و شعر شاهد مى‌آورد. (٥٦)

٤. اصول لفظى و عقلى

ملاك حجّيت آنها را دليل و نصّ شرعى و عقلى مى‌داند و ادله‌اى چون قياس و استحسان را به خاطر نهى شرعى و عقلى كه دارند از درجه حجيت ساقط مى‌كند (٥٧) و در موارد متعدّد اقوال و ادلّه ابن جنيد را به خاطر تمسّك به قياس و رأى، ردّ مى‌كند. (٥٨)

در اينجا كاربرد فقهى برخى از اين قواعد و اصول را بيان مى‌نماييم:

قواعد «عام و خاص» و «مطلق و مقيّد»: ظواهر آيات و نصوص اخبار را با ادلّه قطعى تخصيص و تقييد مى‌كند و آن را، هم در اثبات حكم و هم در ردّ ادله مخالف به كار مى‌گيرد. (٥٩)

(٥٣)أوائل المقالات، ص٧٣ و ٧٤ (مصنفات شيخ مفيد، ج٤)
(٥٤)أجوبة مسائل متفرقه (رسائل الشريف المرتض) ج٣، ص١٣٣ و نيز ر.ك: المسائل الميافارقيات، (رسائل الشريف المرتضى) ج١، ص٢٨٠و٢٨١.
(٥٥)المسائل الميافارقيات (رسائل الشريف المرتضى) ج١، ص٢٨١.
(٥٦)اجوبة مسائل متفرقة من الحديث و غيره (رسائل الشريف المرتضى، ج٣) ص١٣٣.
(٥٧)ر.ك: الذريعة، ج٢، ص٦٦٩ به بعد.
(٥٨)ر.ك: همان، ص٤٩٥، م٢٧٢ و ص٥٠٠، م٢٧٤ و ص٥٠٢، م٢٧٥ و ص٤٨٨، م٢٧١.
(٥٩)ر.ك: همان، ص٩٢و ص٨٩ و ص١٨٠، م٧٨.