جنبه بارز فقه استدلالى او اسلوب فقه تطبيقى و علم الخلاف (٤) است كه مى‌توان او را بعد از ابن جنيد اسكافى (٥) اولين موءلّف اماميّه در اين بك قلمداد نمود و كتبهاى انتصار و ناصريات او را، كهن‌ترين كتب موجود در علم الخلاف - كه حاوى امهات مسائل فقهى در همه ابواب هستند - برشمرد.

قبل از پرداختن به اين اسلوب مبانى فقهى سيّد را از نظد مى‌گذرانيم.

مبانى فقهى سيد مرتضى

برخورد و اختلاط با انديشه‌ها و مذاهب مختلف فقهى غير شيعى كه اغلب آنها بيشتر به سامان دادن مبانى و ادلّه فقهى خود اقدام نموده بودند، به طور طبيعى اقتضا مى‌نمود كه اماميه نيز در اصول فقه به ابراز عقيده بپردازدو كليات قواعد آن را از نصوص موجود امّا غير منسجم و اصول عقلى مبتنى بر شرع، استخراج و مرتب نمايد.

در اين راه براى شيخ مفيد جز نوشتن رساله‌اى مختصر (٦) توفيق چندانى حاصل نشد و اين مهم به دست شاگردان مكتب او سيد مرتضى و شيخ طوسى - با نوشتن ذريعه (٧) وعدّة الاصول انجام گرفت. آنها براى نخستين بار طرح جامعى از اصول فقه اماميه ترسيم نمودند و در ضمن آن به نقل و نقد آراء عامّه نيز نايل شدند. در اين جا اهميت جايگاه رفيع فقه سيد مرتضى نيز در تاريخ فقه اماميه روشن‌تر مى‌گردد و لزوم دقت و تعمق بيشتر در مبانى، ادله و به طور كلّى فقاهت او نمايان مى‌شود.

سيد مدتضى با استخراج، تهذيب و تثبيت قواعد و اصول عقلى و لفظى فقه اماميه، به ارائه نظامى مبتنى بر اصول موضوعه دست زد و فقه خود را بر آن بنيان نهاد.

او با وارد نمودن ادلّه و راهكردهاى عقلىِ پذيرفته شده از سوى شارع، در فقه اماميّه و

(٤)توضيح و تعريف اين اسلوب در ادامه خواهد آمد.
(٥)ابن الجنيد كتاب «تهذيب الشيعة» را بر اين اسلوب نوشته كه مفقود شده است.ر.ك: ايضاح الاشتباه، ٢٩١.
(٦)التذكرة باُصول الفقه (مصنفات الشيخ المفيد) ج٩.
(٧)سيد جز ذريعه كه اكنون در دست ماست، كتب اصولى ديگرى نيز تأليف نموده كه به ما نرسيده است.