فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٦٩ - نظريه حق الطاعة سيدعلى اكبر حائرى

الهى و اطاعت آنكس كه خداوند به اطاعتش فرمان داده، منحصر ساخته، آنگاه اطاعت چنين شخصى را به‌اطاعت الهى بازگردانده است. (٢٥)

معناى اين سخن آن است كه عقلا ملاك حق طاعت و مولويت منحصر به خداوند متعال مى‌باشد،بنا بر اين قسم سوم از اقسام مولويت، اساساً موضوعيت نخواهد داشت، تا مشروط به وصول قطعى تكليف باشد. بحث در اين باره مجالى ديگر مى‌طلبد. اما اگر مبنا را بپذيريم، بايد بگوييم كه‌گرچه اصل حق طاعت و مولويت عقلى است، اما محدوده‌آن از نظر ضيق وسعه‌تابع‌ميزان تحقق ملاك اين حق مى‌باشد؛ پس اگر ملاك منعميت اوسع باشد حق طاعت نيز اوسع خواهد بود. همچنين بيعت بر طاعت هر قدر وسيع‌باشد، حق اطاعت نيز متناسب با آن وسيع خواهد بود.

در همين راستا هر قدر ملاك كاستى بگيرد، حق طاعت تنگتر خواهد شد. اين ضيق وسعه‌همانگونه كه در تبعيت از ملاك، ميزان قوت تكليف را منعكس مى‌سازد، ميزان قوت انكشاف تكليف را نيز به‌تصوير مى‌كشد.

به عنوان مثال : هرگاه تحقق ملاك منعميت ضعيف و اندك باشد،عقلاحق اطاعت برآن مترتب نخواهد شد؛ مگر در تكاليفى كه‌مكلف اعتقاد دارد كه‌در نظر مولى بسيار مهم است، و هرگاه تحقق ملاك بيشتر و قويتر باشد، حق اطاعت ـ حتى در تكاليفى كه از اهميت كمترى برخوردار است ـ بر آن مترتب مى‌گردد.[اين از ناحيه‌ميزان‌قوت تكليف كشف شده است.] نظير آنرا مى‌توانيم از ناحيهميزان قوت انكشاف تكليف نيز ذكر كنيم، به اين بيان هر قدر تحقق ملاك منعميت ضعيف و اندك باشد، عقلا حق اطاعت بر آن مترتب نمى‌شود، مگر درتكاليفى كه‌به انكشاف تام كشف گردد؛ يعنى تكاليف قطعى، و هر چه تحقق ملاك قويتر و بيشتر باشد، حق اطاعت از جهت انكشاف در دائره‌اى وسيعتر برآن ملاك ترتّب مى‌يابد.

بدين جهت گاه حق اطاعت تكاليف اطمينانى، گاه تكاليف ظنّى و گاهى حتى تكاليف احتمالى را نيز ـ از باب تبعيت ميزان تحقق ملاك منعميت در شخص اين منعم ـ در بر