تعدادى از فقيهان هم عصر با قدما- همچون شيخ طوسى- يا نزديك به دوره آنان -همچون محقق و علامه- مى‌كوشيدند تا فتاوى قدما را بدست آورند از آنجا كه اين فقيهان از طرفى در فضاى هنجارى پيشينيان و از طرف ديگر در دوره اجتهاد تفريعى زيسته اند تلاششان براى درك انديشه هاى آنها دقيق و نتيجه بخش بوده است. و مى‌توان از گذراينان به فتاواى قدما دست يافت. اين در حالى است كه گاه براى ما دستيابى مستقيم به فتاواى قدما دشوار مى‌نمايد آنها گاهى در كتب خويش سخنى را بى آنكه در مقام افتاء باشند گفته اند و گاهى نيز فتواى خود را در ميان قرائن مخفى از ديدگان كاوشگر امروز ولى آشكار در دوران خود ارائه كرده اند و گاه نيز اصلا فتواى خود را به رشته تحرير در نياورده اند بلكه تنها بر زبان آورده اند و شاگردان و معاصران را از آن با خبر كرده اند در مثل شيخ طوسى نسبت به مساله اى مى‌گويد: ما اين را از شيوخ مذاكره شنيده‌ايم. (٦٠)

اينچنين، گفته ها، اظهار نظرها و نقل قولهاى عالمان دوره نزديك به عصر قدما يا معاصران آنها راه ض‌ژوهش در انديشه هاى پيشينيان را به روى ما مى‌گشايند. اين عالمان چهره اى پر رنگ از گذشته را در امتداد تاريخ بر ما آشكار مى‌كنند. شايد بتوان پذيرش نقل اجماع شخصيتهايى همچون شيخ طوسى يا محقق و علامه را از سوى فقيهان دوره بعد ناشى از وجود چنين ديدگاهى دانست به نظر آنها اظهار نظرها، نقل اجماعها و نقل قولهاى عالمان نزديك به عصر قدما ض‌لى است كه مى‌تواند فقيه را به فتاواى پيشينيان مرتبط كند.

با تتبع در كلمات برخى از فقيهان به سخنانى برمى‌خوريم كه از اين ديدگاه حكايت مى‌كنند البته به كسانى نيز مى‌توان برخورد كه هر چند اين ديدگاه را داشته اند ولى در عين حال به دلائلى به نقل اجماع چندان وقعى نمى‌نهاده اند بلكه بيشتر به نقل قولهاى صريح

(٦٠)تهذيب الاحكام، ج١.