٣- برخى از فقها عنوان بحث را مطلق مطرح كرده اند مانند شيخ طوسى در مبسوط و برخى ديگر همانند شيخ در نهايه و ديگران عنوان بحث را مقيد به نياز مطرح كرده اند. اين مطلب در مبحث ادله بطلان (مخالفت با سنت) ثمره خواهد داشت.

٤- به حسب ظاهر ميان نظر شيخ در نهايه كه شرط را صحيح دانسته و نظر وى در مبسوط كه شرط را صحيح نمى‌داند تهافت است. ولى با دقت ممكن است اين تهافت از كلام شيخ برطرف گردد، زيرا در مبسوط كه شرط رجوع را باطل مى‌داند عنوان بحث مطلق است و قيد نياز را ندارد و در نهايه كه شرط را صحيح دانسته عنوان، مقيد به نياز است. پس با اين اطلاق و تقيد تهافت از كلام شيخ مرتفع مى‌شود.

حقيقت وقف

روشن شدن حقيقت وقف از جمله مطالب زيربنايى است كه در نقد و بررسى ادله صحت و بطلان وقف تاثير فراوان دارد، زيرا اين مطلب در مباحث پس از اين ما را يارى مى‌رساند. از اين رو برخى از كلمات ارباب لغت و فقها بررسى مى‌شود. لغت شناسان وقف را به معناى باز نگهداشتن از حركت و نوعى سكون اجبارى دانسته اند. فراهيدى مى‌نويسد:

الوقف مصدر قولك وقفت الدابه و وقفت الكلمه وقفا. (١١)

علامه فيومى نيز وقف را به معناى سكون و حبس دانسته است:

وقفت الدابه تقف وقفا و وقوفا سكنت و وقفتها... و وقفت الدار وقفا حبستها فى سبيل اللّه. (١٢)

(١١)عبدالرحمن الخليل فراهيدى، العين، ج٥، ص‌ص٢٢٣، منشورات دارالهجره.
(١٢)علامه فيومى، مصباح المنير، ج‌ل٢، ص ٩٩٢، اسماعيليان.