اما آنچه كه ايشان در نكته دوم از بيانشان آورده اند،مبنى بر اينكه هر تكليفى كه مشمول حق طاعت نباشد، عقاب بر مخالفتش عقلا قبيح است، از مسلّماتى است كه بين ما و مشهور در آن هيچ اختلافى وجود ندارد، ليكن اين سخن ،تنها تعبيرى است از يك كبراى كلى كه در اثبات برائت عقلى هيچ مدخليتى ندارد. زير اين كبرا عقاب را بر مخالفت آن دسته از تكاليف شرعى كه به صورت قطعى به دست ما نرسيده ، تنها در صورتى نفى مى‌كند كه فراگيرى حق طاعت الهى نسبت به آن تكاليف را نپذيريم، اما اگر در جاى خود از لا به لاى بيان اين دوركن اساسى، اثبات شود كه حق اطاعت الهى شامل اين دسته از تكاليف نمى‌گردد، برائت عقلى بى واسطه به مدد اين دوركن اثبات مى‌شود نه به كمك قاعده «قبح عقاب بلابيان» چه، برائت عقلى تنها به اين معنا است كه در شك در تكليف اطاعت خداوند متعال عقلا واجب نيست، و اين برائت همان است كه قبح عقاب بر مخالفت تكليف مشكوك را اثبات مى‌كند؛ نه آنكه قبح عقاب بر تكليف مشكوك، برائت عقلى را اثبات كند.

زيرا چنانكه قبلا بيان كرديم، حكم عقل به قبح عقاب در طول حكم عقل به برائت عقلى قراردارد. اما اگر به كمك اين دوركن اساسى نتوانيم اثبات كنيم كه حق اطاعت الهى تنها منحصر به تكاليف قطعى است بلكه شامل تكاليف ظنى و احتمالى نيز مى‌شود،ديگر نمى‌توان به كمك كبراى مزبور نفى عقاب بر مخالفت اين دسته از تكاليف را اثبات كرد؛ زيرا اين كبرا مقيّد به عدم شمول حق طاعت مى‌باشد.

بنا بر اين، اين كبرا گرچه در جاى خود صحيح است، اما براى اثبات برائت عقلى بكار نمى‌آيد.

آنچه اينك مهم است، بررسى ارزش علمى دو ركن اساسى است كه در نكته اول و سوم بيان استاد آصفى آمده است.

ارزشگزارى نخستين ركن از بيان شيخ آصفى

اشكال ركن اول ـ با صرف نظر از اين نكته كه آيا همصدايى عقلا بر يك چيز نشان مى‌دهد كه آن چيز از مدركات عقل مجرّد است يا خير ـ اين است كه اصل مولويت و حق