فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٤٥ - نظريه حق الطاعة سيدعلى اكبر حائرى

بررسى ملاكهاى حق اطاعت

براى آنكه موضع ما در برابر اين اختلاف روشن گردد، ناگزيريم ملاكهاى حق طاعت و مولويت را مورد بررسى قرار داده و در آن از دو زاويه تأمل نماييم:

اولا: از نگاه عقل نظرى كه عبارت است از ميزان وجود اين ملاكها نسبت به خداوند متعال.

ثانياً: از نگاه عقل عملى كه عبارت است از بررسى ميزان ترتّب حق طاعت و مولويت براساس درجه اى كه با توجه به آن ملاكها براى خداوند ايجاد مى‌گردد.

مشهور اصوليان دو ملاك را براى حق طاعت و مولويت ذكر كرده اند:

١ ـ منعميّت كه عقلا وجوب شكر را به دنبال دارد.

٢ ـ خالقيّت كه عقلا مالكيّت حقيقى لازمه آن است.

ما در اينجا درصدد آن نيستيم كه به منازعاتى كه بين طرفداران ملاك منعميّت و مدافعان ملاك خالقيّت درگرفته بپردازيم چه اين بحث بيشتر به مباحث علم كلام نزديكتر است تا مباحث علم اصول، آنچه ما اينك در پى آنيم، اين است كه مى‌خواهيم اين دوملاك گفته شده را بر فرض صحت هردو ـ از دو نگاه عقل نظرى و عقل عملى مورد بررسى اجمالى قرار دهيم.

اما از زوايه عقل نظرى، بايد بگوييم كه بى ترديد اين دوملاك به نحو كامل و در بالاترين حدّ متصوّر در شأن خداوند متعال وجود دارد. {وَإنْ تَعْدُّواْ نِعْمَةَ اللَّهِ لاتُحْصُوهَا إنَّ اللَّهَ لَغَفُورء رَّحِيمء. } اگر نعمتهاى خداوند را برشماريد توان شمارش آن را نداريد. همانا خداوند بخشنده و مهربان است.» (٨) { ياَ أيُّهَا النَّاُس اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدةٍ وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَ بَثَّ مِنْهُماَ رِجَالا كَثِيراً وَ نِس‌آءً وَ اْتَقُوا اللَّه الَّذِى تَسَاءلُونَ بِهِ وَ الارْحَامَ إِنَّ اللَّه كَانَ عَلَيْكُمْ رَقيِباً. } اى مردم از پروردگار خود پرواكنيد، همان كه شما را از يك جان آفريد و از آن همسرش را آفريد و از آن دو، مردان و زنان بسيار پراكند، از خدايتان كه با